Đối với đồng bào Khmer, những sản phẩm như sà rông (váy truyền thống), khăn quàng hay túi xách không chỉ dùng trong sinh hoạt hằng ngày mà còn là trang phục lễ hội, cúng tế, thậm chí là của hồi môn trong đám cưới.
Nghệ nhân Néang Chanh Ty, Chủ nhiệm Hợp tác xã dệt thổ cẩm Khmer cho biết gia đình chị có nghề trồng dâu, nuôi tằm, dệt vải, đến chị là đời thứ tư. Nghề dệt được truyền từ đời này qua đời khác, là cách để người Khmer giữ gìn bản sắc của dân tộc. Bên cạnh đó, nghề dệt thổ cẩm cũng tạo sinh kế, giúp xóa đói giảm nghèo cho nhiều phụ nữ Khmer, giúp họ tự chủ hơn trong cuộc sống.
Để bảo tồn nghề truyền thống của cha ông, nghệ nhân Néang Chanh Ty không chỉ giữ nguyên kỹ thuật cổ mà còn đổi mới sản phẩm để phù hợp với nhu cầu hiện đại, như kết hợp hoa văn truyền thống vào túi xách, ví da, áo khoác hay thậm chí là phụ kiện thời trang đô thị. Một sáng tạo nổi bật của Hợp tác xã là việc sử dụng màu nhuộm tự nhiên kết hợp với sợi cotton hiện đại, giảm thời gian sản xuất mà vẫn giữ nét đặc trưng Khmer.
Năm 2016, nghệ nhân Néang Chanh Ty cùng các chị em trên địa bàn thành lập Hợp tác xã dệt với các thành viên đều là phụ nữ người dân tộc, và đã được tỉnh công nhận làng nghề tiểu thủ công nghiệp truyền thống. Để thúc đẩy sự phát triển của Hợp tác xã, chị Néang Chanh Ty đã tích cực tham gia các hội chợ quốc tế, liên kết với doanh nghiệp du lịch để tổ chức tour trải nghiệm dệt thổ cẩm, giúp du khách trực tiếp tham gia quy trình sản xuất.
Chị cũng chịu khó tìm tòi, sáng tạo các mẫu mã mới, đáp ứng thị hiếu đa dạng của thị trường. Đến nay Hợp tác xã phát triển hơn 70 khung dệt, mỗi ngày người thợ có tay nghề có thể dệt được từ 0,5-1m vải, tùy vào từng loại. Đối với các loại vải có hoa văn phức tạp, đa sắc màu cần tốn rất nhiều thời gian để hoàn thành sản phẩm, với các loại khăn choàng mẫu mã đơn giản có thể dệt hơn 1m mỗi ngày, nhờ đó giúp phụ nữ có thêm nguồn thu nhập, ổn định cuộc sống, góp phần phát triển kinh tế địa phương
Nhờ những cách làm sáng tạo, Hợp tác xã dệt thổ cẩm Khmer xã An Cư thường xuyên có các đơn hàng giúp tăng doanh thu, tạo thu nhập cho các chị em, từ đó góp phần thu hút thế hệ trẻ quay về với nghề. Năm 2023, sản phẩm dệt thổ cẩm Khmer của nghệ nhân Néang Chanh Ty được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao cấp tỉnh.
Hiện nay, việc duy trì và phát triển nghề dệt thổ cẩm ở An Cư được thực hiện một cách có hệ thống, kết hợp giữa truyền thống gia đình và tổ chức cộng đồng. Nếu như giai đoạn trước, nghề này được truyền dạy theo cách thức “cha truyền con nối” thì nay, các lớp dạy nghề được mở với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương tạo cơ hội cho nhiều người trẻ được học hỏi và truyền nghề từ các nghệ nhân nổi tiếng trong vùng.
Ngày 5/6/2023 Ủy ban nhân dân tỉnh An Giang đã ban hành Kế hoạch số 448/KH-UBND về phát triển ngành nghề nông thôn và bảo tồn làng nghề, trong đó ưu tiên hỗ trợ vốn, đào tạo và quảng bá cho làng dệt Khmer. Tại xã An Cư, chính quyền địa phương phối hợp Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức các lớp dạy nghề, cung cấp nguyên liệu và kết nối thị trường.
Ông Nguyễn Duy Phong, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã An Cư cho biết, trong những năm qua, nghề dệt thổ cẩm ở xã An Cư được chính quyền địa phương chú trọng bảo tồn và phát triển. Theo đó các nhiệm vụ chính được đề ra đó là: bảo tồn giá trị cốt lõi (thể hiện trong việc các nghệ nhân truyền nghề cho người trẻ, nâng cao nhận thức về nghề trong giới trẻ); bảo tồn nghề dệt trong các lễ hội truyền thống; mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm dệt truyền thống của người Khmer.
Ông cũng cho biết hiện địa phương đang xây dựng bản đồ nông hóa, dành diện tích khoảng 1ha, kêu gọi sự hỗ trợ của các doanh nghiệp để trồng dâu nuôi tằm, cung cấp nguồn nguyên liệu bền vững cho nghề dệt trên địa bàn. Song song đó, các hộ gia đình sẽ được hỗ trợ vay vốn ưu đãi để đầu tư khung dệt.
Chị Néang Chanh Ty chia sẻ, mô hình lớp dạy nghề thổ cẩm tại địa phương đã duy trì đến nay được 10 năm, với 20 lớp, trung bình mỗi lớp khoảng 25- 30 học viên. Tiền học, cũng như tiền mua nguyên vật liệu cho công tác giảng dạy đều được Nhà nước hỗ trợ. Mỗi lớp học kéo dài 4 tháng, giúp các học viên nắm vững 17 công đoạn dệt cho đến khi làm ra được thành phẩm.
Tại mỗi khóa học, các kinh nghiệm như kỹ thuật nhuộm sợi từ nguyên liệu tự nhiên như vỏ cây, lá rừng hay củ nghệ, bảo đảm màu sắc bền vững và thân thiện với môi trường đều được các nghệ nhân hướng dẫn tận tình cho các học viên. Hiện nay sản phẩm dệt thổ cẩm An Cư đã xuất sang các nước như Thái Lan, Campuchia, Lào...
Được nghệ nhân Néang Chanh Ty trực tiếp truyền nghề tại Hợp tác xã dệt thổ cẩm Khmer, chị Néang Sawa rất hạnh phúc. Chị cho biết mình ngày càng yêu nghề dệt hơn. Trung bình mỗi ngày chị có thể kiếm được 100.000 đồng từ nghề dệt, và vẫn có thời gian chăm sóc được gia đình, bởi vậy chị hoàn toàn yên tâm gắn bó với nghề.
Việc gắn phát triển làng nghề với du lịch cũng là hướng đi mà địa phương tích cực đẩy mạnh, với trục kết nối: rừng Tràm Trà Sư-làng dệt-du lịch tâm linh Núi Cấm. Nhìn về triển vọng, nghề dệt thổ cẩm Khmer tại An Cư hứa hẹn sẽ là cầu nối giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế địa phương bền vững.
