Đất Hà Tiên nổi tiếng với non xanh, nước biếc hữu tình. Cùng với các danh lam thắng cảnh, nơi đây còn đi vào lòng người với những nghề thủ công mỹ nghệ tinh xảo, trong đó có huyền phách và đồi mồi. Những chiếc vòng tay, vòng cổ, tràng hạt làm từ huyền phách với màu đen bóng đặc trưng từng được giới thượng lưu ưa chuộng. Mỗi sản phẩm là sự khéo léo, tỉ mỉ cùng kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ truyền nhau.
Các mặt hàng đồi mồi sau này bị cấm do đồi mồi có tên trong Sách đỏ. Việc đánh bắt và mua bán đồi mồi cùng các thành phẩm chế tạo liên quan loài rùa biển này nếu bị phát hiện xử lý vi phạm theo pháp luật. Và như thế, nghề đồi mồi Hà Tiên mai một dần, chỉ còn trong ký ức. Với nghề huyền phách, trong thời kỳ hưng thịnh, các dòng họ như Phạm, Hồng, Trần nổi tiếng với nghề chế tác và kinh doanh. Bí quyết chủ yếu được truyền lại trong gia đình, dòng tộc, trở thành bí truyền. Do đó, chỉ Hà Tiên mới có thợ thầy hội tụ tài hoa làm ra thứ hàng xa xỉ.
Tuy nhiên, xu thế thời đại cùng thị hiếu giới trẻ đã tác động không nhỏ đến nghề xưa. Trong khi đó, nguồn nguyên liệu ngày càng khan hiếm; giá thành luôn đắt đỏ so với các chủng loại xâu chuỗi khác; thêm vào đó, tình trạng sử dụng vật liệu thông thường để làm hàng giả khiến niềm tin của khách hàng bị ảnh hưởng. Đứng trước vòng xoáy đó, nhiều thợ lần lượt bỏ nghề, còn lớp trẻ không thiết tha đến tổ nghiệp.
Ông Trần Chí Thông, chủ cơ sở thủ công mỹ nghệ Huyền Hà Tiên, là người hiếm hoi ở phường Hà Tiên còn nặng nợ nghề xưa. Bước vào tuổi 66, sức khỏe đã yếu nên ông Thông làm lai rai bỏ mối cho bạn hàng thân quen. Theo ký ức của ông, thời kỳ hưng thịnh, ông nội và bà ngoại của ông Thông sang Campuchia mở cửa hàng kinh doanh huyền phách, được người dân địa phương và Việt kiều đón nhận. Trong nước, sản phẩm được tiêu thụ mạnh ở các đô thị.
Theo ông Thông, huyền phách là khoáng sản được kết tinh từ bùn và đá thành khối có màu đen bóng nằm sâu trong lòng đất. Vì thế, nguồn nguyên liệu này rất khó tìm, muốn có phải tìm mua ở nước ngoài với giá cao, việc vận chuyển khó khăn. Bên cạnh đó, huyền phách khá giòn, dễ nứt, gãy trong quá trình chế tác, đòi hỏi người thợ phải cực kỳ nhẫn nại và có tay nghề vững vàng.
Nhắc chuyện xưa, người thợ già trầm ngâm: “Để chế tác khối huyền thành những hạt tròn làm xâu chuỗi phải làm tay từng công đoạn rất công phu, nào là cắt đục rồi mài cho tròn, xong đánh bóng lại cho hạt trơn láng, mịn. Một xâu chuỗi đeo tay làm hai tuần mới xong, còn chuỗi lớn 108 hạt làm cả tháng mới xong”. Ông Thông nói vui: Bây giờ ở Hà Tiên ông là người duy nhất độc quyền làm nghề này, cửa luôn rộng mở đón người. Còn lúc đỉnh cao, làm nghề này luôn né tiếp khách vì mặt mày lúc nào cũng đen nhẻm như nhọ nồi do bụi huyền bám vào.
Theo ông Thông, sau này có máy móc hỗ trợ nên một số công đoạn chế tác huyền phách đã lược giản, số lượng làm ra cũng tăng lên. Nhưng dù vậy, dòng sản phẩm vang bóng một thời vẫn khó chen chân trong thị trường. Biết rõ thực tế đó nhưng ông Thông vẫn tiếp tục làm và tìm “học trò” với mong muốn tìm được người cùng chí hướng. Qua quá trình nghiên cứu, ông còn phát triển thêm nhiều mặt hàng như cà rá, bông tai, tượng Phật, tượng ông Địa..., mở rộng khả năng ứng dụng của huyền phách trong chế tác thủ công mỹ nghệ.
Dù vậy, việc truyền nghề vẫn gặp nhiều trở ngại bởi nguyên liệu giá cao, hàng làm ra bán cao giá, kén người mua sắm. Trong khi đó, công việc đòi hỏi sự cẩn trọng, kiên nhẫn và thời gian rèn luyện lâu dài, người trẻ chỉ học vài ngày rồi suy nghĩ đến tương lai bấp bênh bỏ cuộc. Riêng thợ thầy có tay nghề, chuyển hướng mưu sinh khác không tha thiết quay lại việc cũ.
Nỗi lo lớn nhất của các thợ là khi những người am hiểu kỹ thuật không còn, những kinh nghiệm quý báu rồi đây chỉ còn trong truyền miệng. Lo sợ nghề xưa thất truyền, ông Trần Phỉnh Chu, nhà nghiên cứu về làng nghề Hà Tiên đã dành tâm huyết gặp những người thợ lâu năm như ông Thông vốn am hiểu nghề để biên soạn sách về nghề huyền phách. Ông Phỉnh Chu đã tạ thế nhưng kịp thời lưu lại sách cho mai sau về một nghề độc đáo.
Nghề huyền phách Hà Tiên đang đứng trước nhiều thách thức, nhưng những nỗ lực của ông Trần Chí Thông và việc ghi chép tư liệu của ông Trần Phỉnh Chu cho thấy, vẫn còn những người tận tụy níu giữ nghề xưa. Thực tế này cho thấy bảo tồn nghề không chỉ là giữ lại hồn xưa, mà còn là bảo vệ tri thức, kỹ năng và ký ức văn hóa của cộng đồng. Để làm được điều đó, bên cạnh nỗ lực của những người thợ tâm huyết, cần có sự quan tâm của ngành chức năng, chính quyền địa phương và cộng đồng trong việc hỗ trợ truyền nghề và tạo điều kiện quảng bá những giá trị đặc sắc của nghề.
Bên cạnh bảo tồn kỹ thuật, cần từng bước gắn nghề truyền thống với nhu cầu thị trường và hoạt động văn hóa, du lịch của địa phương. Những sản phẩm huyền phách do người thợ trực tiếp chế tác có thể được giới thiệu cùng câu chuyện về lịch sử nghề, quá trình tạo tác và giá trị văn hóa. Việc quảng bá cần chú trọng nguồn gốc, chất lượng và tính chân thực của sản phẩm, góp phần thu hút sự chú ý, niềm tin của khách hàng, tạo điều kiện để người thợ có thêm động lực duy trì nghề.
