Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp LHQ (FAO), khoảng 1,3 tỷ tấn thực phẩm, chiếm một phần ba tổng sản lượng thực phẩm toàn cầu, bị lãng phí mỗi năm, trong khi có tới 735 triệu người trên thế giới đối mặt nạn đói kinh niên.
Thất bại kinh tế và môi trường
Lãng phí thực phẩm không chỉ làm giảm nguồn cung thực phẩm mà còn gây ra những tổn thất kinh tế, môi trường và xã hội đáng kể. Tại Đông Phi, nơi hạn hán liên tiếp trong hơn bốn thập kỷ qua đã làm chết hàng triệu gia súc và phá hủy mùa màng, việc giảm thiểu lãng phí thực phẩm trở thành “yếu tố sống còn” để bảo đảm vấn đề an ninh lương thực. Các sáng kiến công nghệ, từ kho lạnh thông minh đến nền tảng thương mại điện tử, đang nổi lên như những giải pháp đầy hứa hẹn.
Theo FAO, lãng phí thực phẩm xảy ra ở mọi giai đoạn của chuỗi cung ứng, từ sản xuất, thu hoạch, vận chuyển, đến tiêu dùng. Thực phẩm bị phí phạm gây tổn thất kinh tế ước tính 2.600 tỷ USD mỗi năm, gần tương đương GDP của Pháp. Về môi trường, FLW chiếm từ 8 - 10% tổng lượng phát thải khí nhà kính toàn cầu, vượt xa tổng lượng phát thải của ngành hàng không (2%).
Lãng phí thực phẩm làm trầm trọng thêm tình trạng mất an ninh lương thực bằng cách làm giảm nguồn cung thực phẩm khả dụng và tăng giá thực phẩm. Theo The Guardian, việc lãng phí thực phẩm làm giảm hiệu quả của chuỗi cung ứng, đẩy giá thực phẩm tăng cao. Điều này đặc biệt nghiêm trọng khi dân số toàn cầu ước đạt 10 tỷ người vào 2050, đòi hỏi tăng sản lượng lương thực lên 50% so hiện tại.
Đông Phi, gồm các quốc gia như Somalia, Kenya và Ethiopia, đang đối mặt cuộc khủng hoảng lương thực nghiêm trọng do hạn hán kéo dài nhất trong hơn 40 năm. Theo Chương trình Lương thực thế giới (WFP), năm 2025, 26 triệu người ở khu vực này đang đối mặt tình trạng mất an ninh lương thực cấp tính, với 6,7 triệu người ở Somalia, tương đương gần một phần hai dân số nước này cần hỗ trợ khẩn cấp. Hạn hán đã khiến hơn 8 triệu gia súc chết, phá hủy sinh kế của các cộng đồng chăn thả, đồng thời làm giảm sản lượng mùa màng như ngô, lúa mì...
Maximo Torero, nhà kinh tế trưởng của FAO, nhận định: “Lãng phí thực phẩm không chỉ là vấn đề đạo đức mà còn là thất bại kinh tế và môi trường. Ở những khu vực như Đông Phi, nơi nguồn thực phẩm đều quý giá, việc giảm lãng phí thực phẩm có thể cứu sống hàng triệu người”.
Theo World Resources Institute, thực phẩm bị lãng phí trong các bãi rác tạo ra khí nhà kính mạnh gây biến đổi khí hậu. Báo cáo “Climate Change and Land” của Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) ước tính lãng phí thực phẩm góp phần gây ra 8 - 10% tổng lượng phát thải khí nhà kính từ 2010 - 2016. Ở Đông Phi, nơi các hệ thống quản lý rác thải hạn chế, thực phẩm bị lãng phí thường bị đổ trực tiếp vào bãi rác, làm gia tăng ô nhiễm và tác động đến sức khỏe cộng đồng.
Vai trò của công nghệ
Một trong những giải pháp hiệu quả nhất để giảm lãng phí thực phẩm là cải thiện cơ sở hạ tầng bảo quản. Theo World Food Programme, các sáng kiến như CoolBot - thiết bị chuyển đổi điều hòa thông thường thành kho lạnh với chi phí thấp - được triển khai tại Kenya và Uganda. CoolBot giúp giảm tổn thất sau thu hoạch từ 30% xuống dưới 10% đối với các loại rau củ và trái cây. Thiết bị này đặc biệt phù hợp với các nông hộ nhỏ, nơi chi phí lắp đặt kho lạnh truyền thống thường vượt quá khả năng tài chính.
Ngoài ra, các hệ thống kho lạnh di động như những hệ thống do FAO triển khai tại Somalia cho phép nông dân bảo quản sản phẩm trong điều kiện khắc nghiệt. Một nghiên cứu của hãng Food Security Portal chỉ ra rằng, các kho lạnh di động giúp giảm 20% tổn thất sau thu hoạch với các ngũ cốc ngô và sorghum ở Đông Phi. Chuyên gia Suresh Babu, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu chính sách lương thực quốc tế (IFPRI) nhấn mạnh: “Công nghệ kho lạnh không chỉ bảo vệ thực phẩm mà còn giúp nông dân tăng thu nhập bằng cách bán sản phẩm khi giá cao hơn”.
Các sáng kiến công nghệ sinh học như sản xuất phân bón từ rác thải thực phẩm, đang được áp dụng để chuyển đổi thực phẩm bị lãng phí thành tài nguyên hữu ích. Tại Kenya, Công ty Sanergy sử dụng công nghệ nuôi côn trùng để biến chất thải thực phẩm thành phân bón hữu cơ và thức ăn chăn nuôi. Quy trình này giảm 80% lượng phát thải khí nhà kính so phương pháp xử lý rác truyền thống. Sanergy xử lý hơn 12.000 tấn chất thải thực phẩm mỗi năm, cung cấp phân bón cho hàng nghìn nông hộ ở Đông Phi.
Sử dụng giun để phân hủy chất thải thực phẩm cũng là giải pháp chi phí thấp được thử nghiệm tại Ethiopia; giúp tăng năng suất đất nông nghiệp lên 15%, giảm lượng chất thải thực phẩm đổ ra bãi rác. “Những giải pháp này không chỉ giảm FLW mà còn cải thiện sức khỏe đất, yếu tố quan trọng để ứng phó với hạn hán”, Karki, một chuyên gia của IFPRI, nhận định.
Trí tuệ nhân tạo (AI) và các nền tảng thương mại điện tử cách mạng hóa việc quản lý chuỗi cung ứng thực phẩm. Tại Đông Phi, các ứng dụng như Twiga Foods ở Kenya sử dụng AI để dự đoán nhu cầu thực phẩm, tối ưu hóa vận chuyển và giảm tổn thất do dự báo sai. Twiga đã kết nối hơn 100.000 nông dân với các nhà bán lẻ, giảm 25% tổn thất thực phẩm trong chuỗi cung ứng, theo World Economic Forum.
Các nền tảng thương mại điện tử khác như Farmshine ở Uganda, cung cấp công cụ lập kế hoạch, quản lý kho để giúp nông dân, nhà phân phối giảm thiểu lãng phí. Những nền tảng này sử dụng dữ liệu thời gian thực để điều chỉnh cung cầu, bảo đảm thực phẩm được phân phối trước khi hư hỏng. “Công nghệ số là chìa khóa xây dựng các chuỗi cung ứng linh hoạt, bền vững”, ông Peter Ndegwa, Giám đốc điều hành Twiga Foods, khẳng định.
Bên cạnh công nghệ, các chương trình giáo dục và quản lý cũng đóng vai trò quan trọng. FAO đang triển khai sáng kiến “Save Food” (Tiết kiệm thức ăn) tại châu Phi, tập trung nâng cao nhận thức nông dân về các phương pháp bảo quản sau thu hoạch. Tại Tanzania, các chương trình này giúp giảm 15% tổn thất ngũ cốc bằng cách giới thiệu các túi bảo quản kín khí. Các túi này giúp 2 triệu nông hộ ở Đông Phi bảo vệ mùa màng khỏi sâu bệnh và hư hỏng.
Các sáng kiến như “Food is Never Waste Coalition” (Liên minh không lãng phí thực phẩm), được thành lập tại Hội nghị Thượng đỉnh Hệ thống lương thực LHQ năm 2021, cũng thúc đẩy hợp tác đa bên để giảm lãng phí. Liên minh này đã huy động hơn 200 triệu USD để hỗ trợ các dự án giảm thất thoát thực phẩm tại các nước đang phát triển, bao gồm Đông Phi.
Mặc dù các sáng kiến công nghệ mang lại nhiều hứa hẹn, việc triển khai tại Đông Phi vẫn đối mặt nhiều rào cản. Trong đó, thiếu cơ sở hạ tầng, ngân sách hạn chế và nhận thức thấp về giá trị của lãng phí thực phẩm là những trở ngại chính. Thí dụ, tại Somalia, chỉ 5% nông hộ có khả năng tiếp cận kho lạnh do chi phí cao và thiếu lưới điện. Ngoài ra, các rào cản về giáo dục và giới tính cũng hạn chế việc áp dụng công nghệ, đặc biệt ở các vùng nông thôn. Các chính sách quản lý việc lãng phí thực phẩm tại Đông Phi còn rời rạc. Nhiều nước trong khu vực thiếu chiến lược quốc gia về giảm lãng phí, dẫn đến việc quản lý rác thải không hiệu quả và làm tăng lượng thực phẩm bị đổ vào bãi rác.
Để tối ưu hóa tác động của các sáng kiến công nghệ, theo giới chuyên gia, Đông Phi cần đầu tư vào cơ sở hạ tầng, giáo dục. Các mô hình như Sáng kiến phục hồi nông thôn của WFP và Oxfam được triển khai tại Ethiopia, kết hợp bảo hiểm cây trồng, tín dụng và công nghệ giảm lãng phí, giúp tăng thu nhập cho nông dân và giảm 10% tổn thất sau thu hoạch. “Những mô hình này cho thấy tiềm năng của cách tiếp cận tích hợp trong giải quyết cả lãng phí thực phẩm và an ninh lương thực”, một đại diện của WFP nhận định.
Hơn nữa, việc tích hợp các cam kết giảm lãng phí thực phẩm vào các “Đóng góp do quốc gia tự quyết định” (NDC) trong Thỏa thuận Paris 2015 như khuyến nghị tại Hội nghị Borlaug Dialogue năm 2024, có thể giúp các quốc gia Đông Phi huy động nguồn lực tài chính quốc tế. Các tổ chức như Ngân hàng Phát triển châu Phi cũng đang cam kết đầu tư 90 tỷ USD vào an ninh lương thực và giảm lãng phí thực phẩm vào năm 2030.
