Hải Phòng là thành phố duy nhất sở hữu tới hai đặc khu, sau quá trình sáp nhập tỉnh, thành phố vừa qua. Nằm ở phía đông thành phố, đặc khu Cát Hải là vùng đất giàu tiềm năng với vị trí chiến lược, kết nối trực tiếp cảng biển nước sâu, hệ thống đảo phong phú và tiềm năng phát triển mạnh về kinh tế lẫn du lịch biển.
Với địa hình đa dạng bao gồm ba khu vực chính: đảo Cát Hải cùng hai quần đảo Cát Bà (366 hòn đảo lớn nhỏ) và Long Châu (22 đảo đá vôi nhỏ), cảnh quan được lưu giữ vẹn nguyên vẻ hoang sơ, hệ sinh thái động-thực vật đa dạng cùng hạ tầng du lịch ngày càng hoàn thiện, đặc khu này là thỏi nam châm thu hút du khách. Chỉ trong 6 tháng đầu năm 2025, đặc khu đã đón tới hơn 2 triệu lượt khách, tổng doanh thu lưu trú và ăn uống đạt 2.244 tỷ đồng.
Được ví như “trái tim xanh” của Cát Hải, sức hút của quần đảo Cát Bà xuất phát từ những giá trị di sản mang tầm vóc toàn cầu như Khu dự trữ sinh quyển thế giới được UNESCO công nhận vào năm 2004 và Di sản thiên nhiên thế giới (kết hợp với Vịnh Hạ Long, năm 2023). Du lịch Cát Bà đang phát triển theo hướng sinh thái, cao cấp và trải nghiệm thực thụ với những sản phẩm đa dạng phục vụ du khách nghỉ dưỡng ven biển, đi du thuyền ngắm vịnh Lan Hạ, trekking Vườn quốc gia Cát Bà, trải nghiệm biển đảo cùng ngư dân bản địa…
Là hòn đảo xa bờ nhất ở vịnh Bắc Bộ, đặc khu Bạch Long Vĩ được bao phủ một màu xanh hiền hòa và hiện nắm giữ vai trò quan trọng trong chiến lược an ninh quốc phòng, bảo vệ chủ quyền quốc gia trên biển.
Ngoài ra, Hải Phòng có bán đảo Đồ Sơn, địa danh du lịch nổi tiếng của cả nước và cũng là nơi xuất phát của Đoàn tàu Không số, làm nên đường Hồ Chí Minh trên biển huyền thoại. Thành phố cảng còn sở hữu nhiều lễ hội đậm đặc dấu ấn văn hóa miền biển, đảo gắn với hình tượng Nữ tướng Lê Chân, Anh hùng dân tộc Đức vương Ngô Quyền và ba trận thủy chiến làm nên những trang sử hào hùng trên sóng nước Bạch Đằng Giang, các lễ hội, hoạt động tín ngưỡng có sức hấp dẫn rất lớn với du khách như chọi trâu Đồ Sơn, đua thuyền rồng trên biển, Lễ hội Xa Mã…
Theo “Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030”, du lịch biển, đảo là một trong bốn dòng sản phẩm du lịch chủ đạo của nước ta cần được ưu tiên phát triển. TS Võ Thị Thu Hà (Trường đại học Hải Phòng) phân tích, phát triển du lịch văn hóa biển, đảo góp phần thúc đẩy sự phát triển của nhiều ngành kinh tế khác vì mang tính liên ngành, tăng cơ hội việc làm cho địa phương khai thác loại hình du lịch này, bảo đảm quốc phòng-an ninh, bảo vệ môi trường phát triển bền vững. Không chỉ sở hữu tài nguyên biển, đảo vô cùng giá trị, Hải Phòng còn hội tụ của đa số dòng sông phía bắc đổ ra biển nên có được vùng bồi hơn 125km bờ biển với diện tích hơn 4.000km2 bao quanh hệ quần đảo ven bờ. Đó là lợi thế tự nhiên để phát triển kinh tế biển, cảng biển - logistics và du lịch biển, đặc biệt là du lịch biển vươn khơi với tiềm năng của đặc khu Bạch Long Vĩ.
May mắn được tiền nhân trao truyền nhiều di sản lịch sử, văn hóa có giá trị như hai di tích quốc gia đặc biệt (Danh lam thắng cảnh quần đảo Cát Bà, đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm), di tích khảo cổ học (Di chỉ khảo cổ thềm biển Cái Bèo, Di chỉ bãi cọc Cao Quỳ), nhiều công trình kiến trúc điêu khắc tiêu biểu (đình Hàng Kênh, chùa Dư Hàng, tháp Tường Long), nhiều loại hình nghệ thuật văn hóa phi vật thể (múa rối, thả đèn trời, thi pháo đất)…, Hải Phòng không chỉ có nhiều bãi biển đẹp mà còn hình thành nên một không gian văn hóa biển, đảo phong phú, đa dạng được phản chiếu sinh động qua các lễ hội, tín ngưỡng, phong tục tập quán, nghề truyền thống, tinh hoa ẩm thực…
Để có thể khai thác hiệu quả giá trị văn hóa biển, đảo, thành phố cần chú trọng phát triển các thiết chế văn hóa cho cộng đồng dân cư ven biển, hình thành sản phẩm du lịch mang được hồn cốt văn hóa biển, đảo truyền thống riêng có của Hải Phòng, xây dựng cơ chế phối hợp và phần chia nguồn lợi từ phát triển du lịch văn hóa để du lịch biển đảo phát triển bền vững - TS Dương Đức Hùng, nguyên Phó Giám đốc Sở Du lịch Hải Phòng gợi mở.
