Diễn ra đến ngày 27/9 tại 22 Hàng Buồm, phường Hoàn Kiếm (Hà Nội), triển lãm “Lưu trăng” tái hiện không gian trung thu Hà Nội xưa qua hàng trăm hiện vật, đồ chơi dân gian được nghệ nhân và các nhóm sáng tạo trẻ nghiên cứu, phục dựng. Tre, nứa, giấy bản, giấy bóng kính cùng những kỹ thuật thủ công truyền thống tiếp tục được sử dụng, song cách tạo hình, tổ chức không gian và tư duy thiết kế đã có nhiều thay đổi. Các dự án trẻ như Thong Dong, Của nả và The Annam đem tới những cách tiếp cận khác biệt, nhưng cùng gặp nhau ở mong muốn đưa giá trị truyền thống trở lại đời sống hôm nay.
Với Thong Dong, di sản được nhìn như một chất liệu có thể tiếp tục “sống”. Dưới sự dẫn dắt của nghệ nhân Nguyễn Văn Bắc (Nam Chi), những yếu tố từ mỹ thuật đình làng, tín ngưỡng dân gian được chắt lọc rồi tái cấu trúc bằng ngôn ngữ thiết kế đương đại. Các hình tượng như ngựa tế, voi chiến không dừng ở việc sao chép mẫu cổ mà được phát triển thành những sản phẩm nghệ thuật mới, kết hợp vật liệu hiện đại với kỹ nghệ kim hoàn thủ công.
Điểm đáng chú ý ở “Lưu Trăng” vì thế không chỉ nằm ở vẻ đẹp của các món đồ chơi. Phía sau mỗi sản phẩm là quá trình tìm hiểu tư liệu, học kỹ thuật cũ và thử nghiệm vật liệu mới. Có nhóm phải nghiên cứu cấu trúc cơ thể con vật, kỹ thuật mê tre, cách liên kết khung; tre bầu được chọn vì dẻo, dễ uốn, trong khi dây kẽm hiện đại được sử dụng ở một số mối nối để sản phẩm chắc chắn và phù hợp hơn với yêu cầu chế tác hiện nay. Nghệ nhân trẻ Đức Anh chia sẻ, xuất phát từ niềm đam mê và khát khao đối với di sản, nhóm quyết tâm sẽ gắn bó và đóng góp sức nhỏ để giữ gìn nền văn hóa dân tộc, giúp văn hóa không bị mai một và tiếp nối những giá trị rực rỡ của cha ông.
Nhìn từ những sản phẩm tại triển lãm, PGS, TS Bùi Xuân Đính cho rằng: Điều đáng mừng là những giá trị văn hóa được cha ông gây dựng đang tiếp tục được người trẻ trân trọng. Các sản phẩm được tái thiết kế không chỉ đánh thức ký ức mà còn cho thấy người trẻ đã bắt đầu tìm hiểu sâu hơn những quan niệm, triết lý sống ẩn sau đồ chơi và tạo tác truyền thống.
Tuy nhiên, theo ông, sáng tạo trên nền di sản không đồng nghĩa với tùy ý biến đổi. Một sản phẩm mới vẫn cần một “kịch bản khoa học”, có sự phối hợp giữa nhà nghiên cứu, họa sĩ, nhà thiết kế và nghệ nhân. Nếu thiếu nền tảng hiểu biết, sáng tạo rất dễ đi chệch khỏi cốt cách ban đầu của di sản. Mối quan hệ giữa tri thức nghiên cứu và kỹ năng thực hành vì thế trở thành điều kiện quan trọng để sản phẩm vừa giữ được hồn cốt truyền thống, vừa có khả năng bước vào đời sống đương đại.
Nhà nghiên cứu văn hóa TS Trần Đoàn Lâm lại chú ý đến một chuyển động khác. Nhiều người trẻ làm văn hóa hiện nay không sinh ra trong gia đình có nghề truyền thống. Họ đến từ những ngành nghề khác nhau, nhưng gặp nhau ở niềm say mê di sản và mong muốn khai thác vốn cổ cho cuộc sống hiện tại. Theo ông, chính lớp người trẻ này đang trở thành “gạch nối” giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Họ tiếp nhận tri thức của thế hệ trước, đưa vào những biến đổi về màu sắc, hình dáng, công năng rồi tiếp tục truyền lại theo cách của mình.
