Ra đời năm 2006 bởi tâm huyết của nữ họa sĩ là hậu duệ của dòng họ Phan Huy danh tiếng, đã sản sinh ra danh sĩ Phan Huy Ích và nhà bác học Phan Huy Chú, bảo tàng tư nhân này vừa tròn hai thập niên bền bỉ thắp lửa, lưu giữ và nâng niu nhiều giá trị đặc sắc của di sản mỹ thuật Việt Nam.
Được nuôi dưỡng trong một gia đình nền nếp, gia giáo, thuở nhỏ, bà Phan Thị Ngọc Mỹ đã bộc lộ năng khiếu hội họa, quyết tâm theo đuổi đam mê với sắc màu. Khi trưởng thành, bà không chỉ vẽ mà còn luôn ý thức sưu tầm, giữ gìn những bức tranh và cổ vật có giá trị.
Giữa thời buổi dòng chảy hiện đại cuốn đi nhiều nét văn hóa truyền thống, sự tồn tại của một bảo tàng mỹ thuật tư nhân giữa chốn thôn quê giống như nhịp cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa nghệ sĩ, tác phẩm với công chúng yêu nghệ thuật. Nhìn lại hành trình ấy, điều ý nghĩa nhất mà không gian nghệ thuật ở đây làm được không chỉ nằm ở khối lượng tác phẩm đồ sộ hay các cổ vật được trưng bày, mà chính là tình yêu nghệ thuật của một cá nhân, vượt qua nhiều giới hạn thông thường để đưa nghệ thuật về với không gian thuần phác, mộc mạc của làng quê.
Rộng khoảng 500 m2 với ba tầng, bảo tàng trưng bày hàng trăm bức tranh quý, và mới chỉ là phần nhỏ trong bộ sưu tập của bà. Trong đó, một số tác phẩm giá trị gắn liền tên tuổi của các họa sĩ nổi tiếng của lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại như: Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên, Nguyễn Tư Nghiêm, Bùi Xuân Phái; Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Tường Lân hay Lưu Công Nhân, Lê Huy Hòa, Trần Lưu Hậu, Nguyễn Trọng Kiệm cùng nhiều cổ vật quý hiếm khác.
Không gian ấy không khép kín trong những bức tường, mà được thiết kế mở, gần gũi, ấm áp. Ở đó, những bức tranh, những cổ vật không chỉ được bảo quản bằng thiết bị khoa học, mà được chăm chút bằng tấm lòng trân trọng văn hóa dân tộc của người sáng lập.
Nói về họa sĩ Phan Thị Ngọc Mỹ, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam Lương Xuân Đoàn cho rằng, để hình thành bảo tàng tư nhân như hôm nay chúng ta thấy là biết bao tâm huyết, công sức và cả sự hy sinh lặng lẽ của họa sĩ Ngọc Mỹ. Tâm hồn và tấm lòng, việc làm của bà thật đáng quý. Các bảo tàng tư nhân đã và đang góp phần tạo nên nét đẹp văn hóa đặc sắc cho cộng đồng và cho mỗi địa phương.
Trải qua hành trình 20 năm, Bảo tàng Mỹ thuật Phan Thị Ngọc Mỹ đã trở thành một điểm hẹn văn hóa thu hút nhiều nhà nghiên cứu, giới chuyên môn, học sinh, sinh viên và những người yêu nghệ thuật, yêu di sản trong và ngoài nước.
Ở tuổi 80, bên cạnh việc chăm chút cho bảo tàng tại tư gia, họa sĩ Phan Thị Ngọc Mỹ còn làm Chủ nhiệm Câu lạc bộ Văn học nghệ thuật Sài Sơn, đồng thời vẫn nhiệt tình hướng dẫn, dạy vẽ cho các em học sinh trong vùng.
