Tuy nhiên, hoạt động này vẫn chưa theo kịp yêu cầu mới, nhất là trong ứng dụng công nghệ và dữ liệu, đòi hỏi cấp thiết phải làm chủ các nền tảng số và phương pháp phân tích hiện đại.
Khoảng trống về dữ liệu và công nghệ
Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị nhấn mạnh yêu cầu xây dựng, phát huy vai trò đội ngũ trí thức trong giai đoạn mới, nhất là nâng cao chất lượng, phạm vi và hiệu quả đóng góp vào hoạch định chính sách. Theo đó, lĩnh vực tư vấn, phản biện cần được đổi mới trên nền tảng khoa học và công nghệ, đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu số và các công cụ hiện đại, chuyển từ tiếp cận dựa vào kinh nghiệm sang dựa trên bằng chứng khoa học, qua đó nâng cao tính thuyết phục và hiệu quả.
Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, sự phát triển của dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi căn bản phương thức vận hành hoạt động tư vấn, phản biện. Nếu như trước đây quá trình này chủ yếu dựa vào nhận định của chuyên gia và các bằng chứng tĩnh, thì nay được thúc đẩy bởi dòng dữ liệu liên tục, các công cụ phân tích thông minh. Điều đó đặt ra yêu cầu hoạt động tư vấn, phản biện phải chuyển từ cơ chế tham vấn truyền thống sang nền tảng số, cho phép phân tích, đánh giá và phản hồi chính sách một cách thường xuyên, linh hoạt hơn.
Theo Thạc sĩ Trần Thị Thanh Ý, Văn phòng Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, hiện nay còn thiếu nền tảng dữ liệu số và công cụ công nghệ phục vụ phản biện; hoạt động chủ yếu dừng ở đọc hồ sơ, họp trực tiếp, thiếu hệ thống chia sẻ dữ liệu đồng bộ. Cùng với đó, nguồn nhân lực phản biện chuyên sâu còn hạn chế, nhất là ở các lĩnh vực mới như đô thị thông minh hay quy hoạch dựa trên dữ liệu.
Tiến sĩ Nguyễn Phú Hùng, Chủ tịch Hội Khoa học và Kỹ thuật Lâm nghiệp Việt Nam cho rằng, việc ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong tư vấn, phản biện vẫn chưa tương xứng với yêu cầu thực tiễn; nội dung còn dàn trải, phương pháp thiếu chuẩn hóa, cơ chế đặt hàng chưa rõ ràng trong khi dữ liệu, tài liệu đầu vào còn thiếu và chưa đồng bộ khiến chất lượng báo cáo chưa thật sự ổn định.
Nhiều chuyên gia cũng nhận xét, những hạn chế về hạ tầng kỹ thuật, cơ sở dữ liệu chưa đồng bộ và thiếu hụt nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực AI, dữ liệu đang là rào cản lớn. Bên cạnh đó, khối lượng tài liệu ngày càng lớn, tính chất phức tạp, thời gian xử lý gấp cùng với rủi ro an ninh mạng cũng ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng tư vấn, phản biện. Điều đó cho thấy khoảng trống đáng kể trong việc ứng dụng công nghệ vào hoạt động tư vấn, phản biện, đòi hỏi phải có giải pháp đồng bộ, căn cơ để khắc phục trong thời gian tới.
Đổi mới tư vấn, phản biện bằng dữ liệu và AI
Có thể khẳng định, đổi mới công tác tư vấn, phản biện là “chìa khóa” để phát huy vai trò của đội ngũ trí thức trong tham mưu, hiến kế cho Đảng và Nhà nước đối với những vấn đề quan trọng. Vì vậy, đội ngũ trí thức cần tiên phong thúc đẩy những chuyển đổi thực chất: Từ tư duy “góp ý” sang “kiến tạo”; từ nội dung dàn trải sang tập trung vào các bài toán lớn trên cơ sở dữ liệu và bằng chứng khoa học; từ phương thức hội thảo truyền thống sang đồng kiến tạo trên các nền tảng số; đồng thời hoàn thiện cơ chế vận hành theo hướng hiệu quả, minh bạch và trọng dụng trí tuệ.
Khi công nghệ trở thành nền tảng xuyên suốt, tiếng nói của trí thức sẽ lan tỏa mạnh mẽ, kịp thời và có sức thuyết phục cao hơn trong hoạch định chính sách, qua đó không chỉ “đồng hành” mà thật sự trở thành lực lượng kiến tạo, phát triển đất nước trong thời kỳ mới.
Theo Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Phước, ứng dụng chuyển đổi số vào hoạt động tư vấn, phản biện không còn là lựa chọn mà là yêu cầu tất yếu, cần trở thành nền tảng vận hành mới của đội ngũ trí thức. Trên cơ sở đó, trước hết cần xây dựng “ngân hàng chuyên gia thông minh” thông qua số hóa và phân loại theo năng lực, kinh nghiệm, lĩnh vực chuyên sâu giúp cơ quan quản lý kết nối đúng người, đúng việc.
Thực tế cho thấy, trong kỷ nguyên số, hoạt động tư vấn, phản biện không thể dừng ở cảm tính hay kinh nghiệm đơn lẻ mà phải dựa trên nền tảng dữ liệu và bằng chứng khoa học. Vì vậy, cần xây dựng hệ thống dữ liệu phục vụ hoạt động này. Ông Lê Thanh Tùng, Trưởng ban Phổ biến kiến thức (Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam) cho rằng, cần đa dạng hóa các hình thức tư vấn, phản biện như tổ chức hội thảo chuyên đề, phản biện độc lập, lấy ý kiến chuyên gia theo nhóm lĩnh vực, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong thu thập và xử lý thông tin.
Theo Tiến sĩ khoa học Nghiêm Vũ Khải, Đại biểu Quốc hội khóa XIV, người phản biện cần có năng lực chuyển hóa kinh nghiệm thực tiễn thành hệ thống câu hỏi, giả thuyết và tiêu chí phản biện. Kinh nghiệm cá nhân không còn được sử dụng như bằng chứng tự thân mà đóng vai trò định hướng vấn đề, giúp xác định đâu là những khía cạnh then chốt cần được dữ liệu và AI làm rõ.
Trong mối quan hệ này, AI là công cụ mở rộng khả năng phân tích, con người là chủ thể xác lập ý nghĩa và giá trị của kết quả phản biện. Ngoài ra, người phản biện phải biết sử dụng công nghệ số và AI như phương tiện kiểm chứng và bổ trợ cho phán đoán chuyên môn, tránh hai thái cực: Hoặc tuyệt đối hóa kinh nghiệm cá nhân, hoặc lệ thuộc máy móc vào kết quả thuật toán.
Việc đối chiếu giữa trực giác nghề nghiệp, dữ liệu định lượng và phân tích định tính theo cách tiếp cận tam giác hóa sẽ giúp phát hiện những sai lệch, khoảng trống bối cảnh và các yếu tố thể chế, văn hóa mà AI khó nắm bắt đầy đủ.
