Đây cũng là giống gạo duy nhất của Việt Nam hai lần được vinh danh “Gạo ngon nhất thế giới” (năm 2019 và 2023), mang trọn “hương vị bắc-nam” với mùi cốm đặc trưng và thoảng hương dứa thanh dịu.
Kết tinh hạt gạo 2 miền
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Anh hùng Lao động Nguyễn Thị Trâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Sinh học Nông nghiệp Việt Nam, nguồn gen lúa phía nam của nước ta đặc biệt phong phú với đủ loại hạt dài, hạt bầu, hạt vỏ vàng hay nâu cùng sự đa dạng về màu cám sau khi xay chà: Từ vàng, nâu đến tím chứa nhiều chất dinh dưỡng khác nhau.
Miền nam còn có lợi thế duy nhất trong cả nước có thể sản xuất ba vụ lúa mỗi năm, trong khi miền bắc và Tây Nguyên chỉ hai vụ. Nhờ đó, Việt Nam luôn duy trì được nguồn cung gạo quanh năm và sở hữu hệ gen lúa nước đa dạng, thuận lợi cho chọn lọc, lai tạo ra các giống lúa chất lượng cao, phù hợp với từng vùng sinh thái. Đánh giá về giống lúa thơm ST25, Tiến sĩ Nguyễn Thị Trâm cho biết: “Lúa thơm miền bắc hạt ngắn, nhỏ, thời gian sinh trưởng dài và thường nhiễm nhiều sâu bệnh.
Dù tôi từng lai tạo nhiều giống, nhưng chưa thể khắc phục hết các nhược điểm này. Trong khi đó, lúa thơm ST25 ngắn ngày, ít sâu bệnh, hạt dài, mùi thơm dịu như hương dứa, kể cả khi để nguội”. Thực tế nghiên cứu cho thấy, các giống lúa có hương cốm miền bắc thường mang gen nhiễm bệnh nặng, nhất là bệnh bạc lá. Khi lai tạo, càng tích hợp gen hương cốm khả năng nhiễm bệnh càng cao, chi phí sản xuất tăng, hiệu quả kinh tế giảm.
Đó là lý do giống ST19 dù có hương cốm đậm, cơm ngon nhưng không thể phát triển đại trà do nhiễm bệnh nặng. Riêng ST25, nhóm nghiên cứu của kỹ sư Hồ Quang Cua đã khắc phục được nhược điểm này, đồng thời kết hợp hài hòa hương dứa của miền nam và hương cốm của miền bắc trong cấu trúc di truyền. Kỹ sư Hồ Quang Cua, “cha đẻ” của ST25 chia sẻ: “Hương cốm trong gạo ST25 được tạo ra từ lai tạo với giống Tám Xoan Bắc Bộ và một giống lúa thơm khác do Tiến sĩ Nguyễn Thị Trâm chọn lọc.
Chính sự hòa quyện hương vị bắc-nam ấy làm nên nét riêng biệt, không lẫn vào đâu được của gạo ST25”. Nhiều người biết đến Tám Xoan, loại gạo tiến vua nổi tiếng của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Khi nấu chín, cơm Tám Xoan mềm, dẻo, vị ngọt thanh và hương cốm nhẹ. Bởi vậy, hương cốm của Tám Xoan miền bắc hòa cùng hương dứa của gạo miền nam trong ST25 đã tạo nên một “cầu nối” văn hóa, kết tinh tinh hoa hai miền, đưa hạt gạo Việt Nam sánh ngang với những giống gạo thơm hàng đầu thế giới.
Trước đây, người Thái Lan vẫn tự hào nói: “Nghĩ đến gạo là nghĩ đến Thái Lan”. Nhưng sau khi gạo ST25 lần thứ hai đạt danh hiệu “Gạo ngon nhất thế giới” (năm 2023), Chủ tịch Tổ chức Thương mại Lúa gạo Toàn cầu đã phát biểu: “Nghĩ đến gạo là nghĩ đến Thái Lan và Việt Nam”. Đó là niềm tự hào của kỹ sư Hồ Quang Cua và nhóm cộng sự, đồng thời khẳng định vị thế mới của hạt gạo Việt trên trường quốc tế.
Định vị thương hiệu gạo việt
Giống lúa ST25, sản phẩm nghiên cứu của Anh hùng Lao động, kỹ sư Hồ Quang Cua cùng cộng sự không chỉ hiện thực hóa khát vọng “biến hạt gạo Việt thành gạo ngon nhất thế giới”, mà còn mở ra cơ hội nâng cao thu nhập cho nông dân cả nước. Ở nhiều vùng nhiễm phèn mặn ven biển hay đất đỏ Tây Nguyên, giống lúa này giúp nông dân đạt lợi nhuận 50 triệu đồng/ha/vụ - điều từng được xem là giấc mơ xa vời.
Theo ông Cua, nghiên cứu lúa thơm là hành trình dài và đầy gian nan, đòi hỏi sự kiên nhẫn, tâm huyết và định hướng rõ ràng. Nghiên cứu phải gắn với thực tiễn, phục vụ kinh tế. Để được người dân chấp nhận đưa vào sản xuất, giống ST25 phải đáp ứng nhiều tiêu chí: Dễ trồng, dễ đạt năng suất, dễ tiêu thụ và mang lại lợi nhuận cao. Chính sự toàn diện ấy, từ đặc tính nông học, khả năng thích nghi, chống chịu sâu bệnh đến chất lượng hạt và thị trường tiêu thụ đã giúp ST25 nhanh chóng khẳng định vị thế.
Thực tế chứng minh, dù sản xuất tại vùng lúa-tôm ven biển hay trên đất đỏ Tây Nguyên vụ đông xuân, năng suất ST25 đều ổn định ở mức 8-10 tấn/ha, có nơi đạt 12 tấn/ha, lợi nhuận 50-70 triệu đồng/ha. Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế cao, ST25 còn giúp cải thiện chất lượng đất, giảm chi phí đầu vào và phù hợp xu hướng sản xuất lúa phát thải thấp.
Theo ước tính, năm 2024, diện tích gieo trồng các giống lúa ST (chủ yếu ST24, ST25) đạt khoảng 153.000 ha, tập trung ở vùng ven biển Đồng bằng sông Cửu Long và một số tỉnh Tây Nguyên. Năm 2025, con số này dự kiến còn tăng. Với quy mô đó, mỗi năm mô hình lúa ST giúp tăng thêm ít nhất 2.300 tỷ đồng cho nền kinh tế, chưa kể giá trị môi trường và thương hiệu quốc gia. Giống ST25 còn đặc biệt phù hợp với chủ trương phát triển nông nghiệp xanh bởi được trồng nhiều tại vùng lúa-tôm, nơi người dân áp dụng quy trình “ngập khô xen kẽ”, sử dụng rất ít phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.
Do đặc tính nhạy cảm với hóa chất, nếu bón nhiều phân hay dùng nhiều thuốc gạo ST25 sẽ mất mùi thơm và độ dẻo. Đây chính là “chỉ báo tự nhiên” giúp người tiêu dùng nhận biết gạo ST25 an toàn hay không. Từ thực tiễn sản xuất tại bán đảo Cà Mau, nơi tái lập mô hình lúa-tôm bền vững, giống ST25 đã chứng minh khả năng thích nghi cao, tạo hệ sinh thái hài hòa giữa kinh tế và môi trường. Sự thành công của ST25 không chỉ đến từ chất lượng hạt gạo, mà còn từ triết lý sản xuất bền vững, phù hợp với định hướng phát triển nông nghiệp phát thải thấp mà Chính phủ đang triển khai trong Đề án “Phát triển 1 triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long”.
