Khoa học-công nghệ đang từng bước trở thành công cụ quan trọng giúp nông dân hướng tới sản xuất xanh, bền vững.
Từ cánh đồng đến vườn cây
Tại Hợp tác xã Nông nghiệp Hưng Lợi, xã Đại Ngãi, thành phố Cần Thơ, nhiều công đoạn sản xuất lúa đã được cơ giới hóa, từ làm đất, gieo sạ, chăm sóc đến thu hoạch. Việc thay sức người bằng máy móc giúp giảm áp lực lao động, tiết kiệm chi phí, nâng hiệu quả sản xuất. Theo ông Trương Văn Hùng, Giám đốc hợp tác xã, cơ giới hóa là hướng đi cần thiết đối với sản xuất lúa trong điều kiện lao động nông nghiệp ngày càng thiếu và chi phí đầu vào tăng. Giai đoạn 2020-2025, hợp tác xã đã triển khai 7 mô hình sản xuất tiên tiến trên diện tích hơn 410 ha như: Lúa hữu cơ, mạ khay-máy cấy, VietGAP, trình diễn giống mới... Các mô hình góp phần giảm chi phí, tăng lợi nhuận và nâng sức cạnh tranh của hạt gạo. Phụ phẩm cũng đang được nhìn nhận theo cách khác; thay vì đốt bỏ rơm rạ sau thu hoạch, hợp tác xã thu gom để làm phân hữu cơ, thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu trồng nấm. Cách làm này vừa tạo thêm giá trị kinh tế, vừa hạn chế phát thải khí nhà kính.
Mô hình trồng dưa lưới trong nhà màng tại Hợp tác xã Nông nghiệp và thương mại dịch vụ Minh Anh, phường Long Bình, thành phố Cần Thơ đã cho thấy hiệu quả của việc kiểm soát sản xuất bằng công nghệ. Hệ thống tưới nhỏ giọt công nghệ Israel tự động cung cấp nước và dinh dưỡng theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây. Nhờ môi trường canh tác được kiểm soát, sâu bệnh giảm, hạn chế lượng thuốc bảo vệ thực vật; năng suất, chất lượng sản phẩm được nâng lên. Hợp tác xã hiện có khoảng 1,2 ha nhà màng, sản xuất gần 4 vụ/năm, năng suất đạt 4-5 tấn dưa/1.000 m². Theo anh Nguyễn Thành Đạt, thành viên hợp tác xã, ứng dụng công nghệ giúp giảm đáng kể chi phí thuốc bảo vệ thực vật và nhân công. Nếu sản xuất ngoài đồng thường chỉ đạt khoảng 2 vụ/năm, mô hình nhà màng có thể tăng lên 4 vụ. Bên cạnh tự động hóa sản xuất, hợp tác xã còn hướng đến các tiêu chuẩn VietGAP, OCOP; mở rộng kênh tiêu thụ qua siêu thị và sàn thương mại điện tử.
Tại xã Tân Bình, thành phố Cần Thơ, ông Pếth Hùng ứng dụng hệ thống tưới thông minh trên hơn 2 ha vườn cây ăn trái. Người trồng điều khiển hệ thống tưới từ xa bằng điện thoại, chủ động thời gian và lượng nước. Theo ông Hùng, trước đây tưới 10 công vườn có thể mất cả ngày, còn với hệ thống tự động, công việc chỉ mất khoảng nửa giờ. Hệ thống này được Nhà nước hỗ trợ 50%, qua đó tạo thêm động lực để nông dân đầu tư công nghệ.
Tăng giá trị sản xuất
Công nghệ đang thay đổi cách người nông dân quản lý sản xuất. Camera giám sát, nhật ký điện tử, hệ thống tưới tự động, mã QR truy xuất nguồn gốc giúp dữ liệu sản xuất được ghi nhận đầy đủ hơn, tăng khả năng kiểm soát chất lượng nông sản.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Khởi Nghĩa, Phó Trưởng khoa Khoa học đất, Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ cho rằng: Biến đổi khí hậu tại Đồng bằng sông Cửu Long ngày càng cực đoan và khó dự báo, tác động trực tiếp đến đất đai, môi trường sản xuất. Vì vậy, nông nghiệp cần dựa nhiều hơn vào các công cụ dự báo, cảnh báo và đo đạc để đưa ra quyết định phù hợp.
Theo Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Cần Thơ Bùi Minh Châu, Đồng bằng sông Cửu Long có thế mạnh về lúa gạo, trái cây, thủy sản và rau màu, nhưng phần lớn nông sản vẫn được bán dưới dạng tươi hoặc sơ chế, giá trị gia tăng chưa cao. Tình trạng “được mùa mất giá, được giá mất mùa” vẫn là bài toán cần giải quyết. Công nghệ sau thu hoạch, chế biến sâu, kho lạnh và logistics chưa theo kịp năng lực cung ứng nguyên liệu. Du lịch nông nghiệp còn nhiều dư địa nhưng chưa được kết nối chặt với chuỗi giá trị nông sản. Do đó, hướng đi thời gian tới cần dựa trên ba trụ cột: Sản xuất công nghệ cao để tạo nguồn nguyên liệu đạt chuẩn; chế biến sâu nhằm kéo dài thời gian bảo quản, mở rộng thị trường và gia tăng giá trị; phát triển du lịch nông nghiệp để quảng bá thương hiệu và tiêu thụ sản phẩm tại chỗ. Ba lĩnh vực này cần được kết nối thành chuỗi với sự tham gia của Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, hợp tác xã, nông dân và các đơn vị phân phối.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Đông, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu rau quả, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đánh giá: Cần Thơ có nhiều điều kiện để phát triển rau, hoa, quả theo hướng công nghệ cao. Tuy nhiên, sản xuất còn phân tán, chất lượng giống chưa đồng đều, chế biến sâu hạn chế, hệ thống bảo quản và kho lạnh chưa đáp ứng yêu cầu; dữ liệu sản xuất thiếu liên thông và liên kết chuỗi chưa bền vững. Để tháo gỡ những điểm nghẽn này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Đông đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu và bản đồ số vùng sản xuất, phát triển trung tâm giống chất lượng cao, hình thành các vùng sản xuất thông minh, đầu tư trung tâm sơ chế, chế biến và logistics lạnh; xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo phục vụ nông nghiệp.
