Tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu, hiện tượng chân triều cường hạ thấp bất thường kết hợp với dòng chảy xiết đã biến đoạn sông này thành một trong những điểm nóng sạt lở nghiêm trọng nhất tại khu vực bán đảo Cà Mau.
Khi đất chìm vào lòng sông
Sông Gành Hào lấy nước từ biển Đông, không chỉ chở nặng phù sa mà còn khắc sâu những vết sẹo sạt lở qua từng mùa mưa bão. Dọc tuyến ấy, đoạn qua ấp Canh Điền của xã Gành Hào (tỉnh Cà Mau), hàng chục hộ dân và các doanh nghiệp thủy sản luôn trong tình cảnh thấp thỏm nỗi lo mất nhà, mất đất.
Men theo con đường nhỏ ven sông thuộc Canh Điền, khá nhiều căn nhà chỉ còn sót lại tường gạch nứt toác, ngả nghiêng về phía dòng nước hung hãn. Không ít bờ kè xây dựng chưa lâu đã bị sóng dữ đánh sập, trôi tụt xuống lòng sông. Những hàng rào cọc tre giăng tạm bợ, những tấm lưới chắn xơ xác vươn ra mép nước.
Sống ở đoạn sông xói lở nghiêm trọng nhất ấp Canh Điền, ông Nguyễn Thiện Hữu, sắp bước qua tuổi 80 với giọng buồn: “Dòng sông này sát biển nên thủy triều đổ vào rất mạnh, đêm ngủ mà tai cứ nghe tiếng đất lở ùm ùm dưới chân giường, thót cả tim. Sau lần hư hỏng nhà, tôi lùi sâu lên phía trên nhưng trong lòng lúc nào cũng nơm nớp sợ hãi”.
Chia sẻ của ông Hữu cũng là tiếng lòng của hàng chục hộ dân và các doanh nghiệp chế biến thủy sản lớn nằm ven tuyến sông Gành Hào, đoạn qua địa bàn ấp Canh Điền và vùng lân cận.
Theo dữ liệu quan trắc từ cơ quan chức năng tỉnh Cà Mau, từ năm 2014 đến nay, đường bờ sông Gành Hào đoạn từ Rạch Cóc đến ngã ba sông đã bị xói lở sâu, dịch chuyển dần về phía đông từ 4m đến hơn 20m. Vòng xói lở không dừng lại ở những mảng đất ven bờ mà đã trực tiếp nuốt chửng hàng loạt nhà dân, nhà xưởng, hạ tầng kỹ thuật…
Nghiêm trọng nhất là vụ sạt lở kinh hoàng xảy ra vào năm 2023 tại khu vực này đã làm hư hỏng nhiều nhà dân, đánh sập hạ tầng, đe dọa trực tiếp hoạt động của Công ty TNHH MTV Thủy sản Trường Phúc và Công ty sản xuất năng lượng điện mặt trời, ảnh hưởng sinh kế của gần 1.500 lao động tại chỗ.
Ứng phó trước sạt lở đất đang bào mòn từng ngày, người dân trên tuyến dùng cọc gỗ gia cố nhưng chẳng ăn thua. Một số chủ vật liệu xây dựng có điều kiện thì đầu tư hẳn vài tỷ đồng để xây dựng kè bằng bê-tông nhưng hoàn thành không lâu cũng bị cuốn phăng xuống dòng sông cuồn cuộn sóng nước. Hết cách, hộ có đất nhiều thì lùi nhà dần lên phía trên, hộ ít đất thì “cố thủ” trong cảnh phập phồng, lo lắng.
Đề cập câu chuyện sạt lở tại địa phương, Trưởng ấp Canh Điền Tô Phương Thúy thở dài: “Sạt lở cướp đi tài sản, hoa màu, nhà xưởng và đang bào mòn từng ngày về cuộc sống an cư lạc nghiệp. Dân ở đây hết cách rồi, không đủ sức chống sạt lở nữa. Bà con chỉ mong Nhà nước can thiệp, sớm làm cái kè chắc chắn, chứ sống trong lo sợ thế này thì không đêm nào có giấc ngủ ngon”.
Xây “lá chắn bảo vệ tấc đất quê nhà
Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Gành Hào Nguyễn Kim Dúng, khi thông tin công trình kè G6 sắp sửa được bấm nút khởi công, niềm vui vỡ òa khắp xóm nhỏ ven sông Gành Hào. Người dân Canh Điền không chỉ chuẩn bị tâm lý mà còn sẵn sàng bàn giao mặt bằng, đồng lòng góp sức cùng ngành chức năng để công trình sớm hoàn thành.
“Qua nhiều lần tổ chức họp dân, bà con đã đồng thuận phương án để triển khai công trình kè ứng phó sạt lở. Đến nay, đã có hơn 50% hộ dân thống nhất bàn giao mặt bằng để Nhà nước sớm triển khai công trình, số còn lại chấp thuận chủ trương nhưng đang đề xuất xem xét lại giá bồi thường đất đai”, nữ Phó Chủ tịch xã nói.
Hiểu được trăn trở và sự mất mát của người dân, chính quyền tỉnh Cà Mau đã khẩn trương chỉ đạo, khảo sát và xúc tiến triển khai Dự án Kè chống sạt lở bờ sông Gành Hào (đoạn G6). Đây là dự án trọng điểm nhóm III với tổng mức đầu tư lên tới 480 tỷ đồng, huy động từ nguồn ngân sách tỉnh, Trung ương và các nguồn vốn hợp pháp trong giai đoạn 2021-2030. Công trình dự kiến sẽ khởi công trong tháng 8/2026, cũng là một trong nhiều công trình mừng lễ Quốc Khánh tại Cà Mau.
Theo số liệu báo cáo của Ban Quản lý dự án Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn tỉnh Cà Mau (chủ đầu tư), kè G6 được thiết kế như một “lá chắn thép” kiên cố kéo dài 2.500m, bắt đầu từ Rạch Cóc đến điểm cuối tại ngã ba sông Gành Hào. Đỉnh kè được nâng lên cao trình +3.50m, kết cấu dạng tường đứng kết hợp mái nghiêng chống sóng tràn.
Để giải quyết triệt để bài toán hẫng chân do dòng chảy xoáy đáy sông, tường chắn sóng sẽ được gia cố bằng bê tông cốt thép đặt trên hệ cọc bê tông cốt thép kích thước 35x35cm đâm sâu vào tầng đất cứng. Mái kè có hệ số +3.5 phủ cấu kiện bê tông đúc sẵn chịu lực. Đặc biệt, nhằm triệt tiêu lực xói ngầm, là nguyên nhân chính gây ra hàng loạt vụ sạt lở, lòng sông sẽ được gia cố, trải thảm dày 12,5cm vươn rộng từ cao trình -0.5m ra ngoài lòng sông.
Theo ông Tô Văn Phết, Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án Nông nghiệp tỉnh Cà Mau, bên cạnh mục tiêu phòng chống thiên tai, dự án kè G6 còn được tích hợp hạ tầng kỹ thuật đô thị với hành lang đi bộ rộng 4m (cao trình +2.80m) kết hợp đường quản lý vận hành rộng 4m (cao trình +2.65m); hệ thống chiếu sáng, cây xanh và hệ thống thoát nước với 16 cống kỹ thuật phục vụ cả nuôi trồng thủy sản và sản xuất công nghiệp.
Nói về mục tiêu lâu dài của dự án, ông Phết khẳng định: "Ở công trình kè G6, sau khi hoàn thành sẽ vừa chống sạt lở khẩn cấp, vừa thích ứng lâu dài với biến đổi khí hậu, đồng thời kiến tạo một không gian cảnh quan đô thị ven sông sạch đẹp, tạo nền tảng phát triển kinh tế, xã hội và du lịch của địa phương. Ngoài ra, Gành Hào sẽ không chỉ an toàn trước sóng dữ mà còn sở hữu một mặt tiền sông sầm uất, hiện đại”.
“Việc bố trí riêng hệ thống cống cấp thoát nước cho nuôi trồng và sản xuất công nghiệp chính là lời cam kết của tỉnh: làm kè nhưng không làm nghẽn mạch sinh kế của dân. Khi công trình hoàn thành vào năm 2029, Gành Hào sẽ không chỉ an toàn trước sóng dữ mà còn sở hữu một mặt tiền sông sầm uất, hiện đại”, ông Phết chia sẻ.
Những nhịp kè bê tông kiên cố của đoạn G6 sắp mọc lên như vòng tay che chở, ôm trọn xóm làng vào lòng. Khi hoàn thành, công trình không chỉ giải quyết triệt để bài toán sạt lở nghiêm trọng tại “điểm nóng” Gành Hào mà còn tạo hành lang an toàn vững chắc, kết nối đồng bộ hạ tầng giao thông, tạo tiền đề để địa phương quy hoạch lại dân cư, phát triển kinh tế-xã hội bền vững trong chặng đường mới.
