30 năm xây dựng cộng đồng và kiến tạo tương lai
Ngày 16/12, tại Hà Nội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (VASS) tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế với chủ đề “Việt Nam-ASEAN: 30 năm xây dựng cộng đồng và kiến tạo tương lai”. Hội thảo được tổ chức nhân dịp kỷ niệm 30 năm Việt Nam gia nhập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), với sự tham dự của các chuyên gia, nhà khoa học, đại diện các cơ quan tham mưu, quản lý nhà nước, cơ quan ngoại giao và các tổ chức nghiên cứu trong nước và quốc tế.
Hội thảo là diễn đàn khoa học nhằm trao đổi, thảo luận và đánh giá chặng đường ba thập kỷ Việt Nam tham gia ASEAN; làm rõ những kết quả đạt được và đóng góp của Việt Nam trong tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN; đồng thời nhận diện những vấn đề đặt ra và định hướng hợp tác trong bối cảnh khu vực và quốc tế có nhiều thay đổi.
Phát biểu khai mạc hội thảo, Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Lợi, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam cho rằng, lợi ích bao trùm nhất khi Việt Nam gia nhập ASEAN là việc hình thành một môi trường khu vực hòa bình và ổn định, vốn là nền tảng thiết yếu cho bảo đảm an ninh và phát triển kinh tế-xã hội. Việc trở thành thành viên ASEAN giúp Việt Nam góp phần vào việc làm cho quan hệ giữa các quốc gia Đông Nam Á dần được tái định hình theo hướng hữu nghị, ổn định và bền vững, dựa trên tinh thần hợp tác toàn diện trên cả bình diện song phương, trong khu vực và tại các diễn đàn đa phương.
Về kinh tế, tham gia ASEAN mở ra một thị trường rộng lớn để thúc đẩy xuất khẩu, mở rộng đầu tư và thúc đẩy hội nhập kinh tế. Việc tham gia Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) giúp Việt Nam thu hút vốn FDI và kỹ thuật hiện đại từ các công ty đa quốc gia, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo ra nhiều việc làm. AEC cũng tạo nền tảng để Việt Nam mở rộng hội nhập quốc tế thông qua việc ký kết các Hiệp định Thương mại Tự do (FTA) với các đối tác lớn. Ngoài ra, hội nhập ASEAN còn góp phần cải cách thể chế kinh tế trong nước, hoàn thiện chính sách, pháp luật và giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.
Trong lĩnh vực văn hóa-xã hội, ASEAN tạo cơ hội cho Việt Nam tăng cường giao lưu, trao đổi văn hóa và quảng bá văn hóa dân tộc ra bên ngoài. Hợp tác trong khuôn khổ Cộng đồng Văn hóa-Xã hội ASEAN (ASCC) giúp Việt Nam tăng cường giải quyết các vấn đề về môi trường, an sinh xã hội. Đặc biệt, người dân Việt Nam được hưởng lợi từ một môi trường hòa bình, an ninh, ổn định, được tiếp cận hàng hóa và dịch vụ đa dạng hơn, cùng với nhiều cơ hội việc làm tại các nước thành viên ASEAN khác.
Trong suốt 30 năm qua, hành trình của Việt Nam trong ASEAN đã mang lại những dấu ấn nổi bật. Từ một quốc gia đang từng bước hội nhập, Việt Nam đã vươn lên mạnh mẽ, trở thành một thành viên tích cực, chủ động và có trách nhiệm, đóng góp vào sự phát triển chung của Cộng đồng ASEAN. Vai trò của Việt Nam trong ASEAN ngày càng được đánh giá cao nhờ vào sự đóng góp tích cực, hiệu quả trong nhiều lĩnh vực, cũng như sự ổn định chính trị, kinh tế và vị thế quốc tế không ngừng được nâng cao.
Những đóng góp nổi bật của Việt Nam
30 năm qua, Việt Nam đã có nhiều đóng góp tích cực vào cộng đồng ASEAN, như:
Thúc đẩy đoàn kết và vai trò trung tâm của ASEAN: Việt Nam luôn kiên định với nguyên tắc đồng thuận và vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực đang định hình. Chúng ta đã tích cực tham gia và chủ trì nhiều sáng kiến nhằm củng cố đoàn kết nội khối, nâng cao năng lực ứng phó của ASEAN trước các thách thức khu vực và toàn cầu.
Đóng góp vào xây dựng Cộng đồng ASEAN vững mạnh: Việt Nam đã chủ động và tích cực tham gia vào quá trình xây dựng ba trụ cột của Cộng đồng ASEAN: chính trị-an ninh, kinh tế và văn hóa-xã hội. Chúng ta đã đóng góp vào việc hình thành Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2025 và đang tích cực triển khai các kế hoạch tổng thể nhằm hiện thực hóa tầm nhìn đó.
Chủ trì thành công nhiều hội nghị và sự kiện quan trọng: Việt Nam đã ba lần đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN vào các năm 1998, 2010 và 2020, cũng như chủ trì nhiều sự kiện quan trọng khác. Chúng ta đã hoàn thành xuất sắc vai trò của mình, đưa ra nhiều sáng kiến và thúc đẩy thành công các nghị trình hợp tác của ASEAN. Đặc biệt, trong bối cảnh đại dịch Covid-19, Việt Nam đã thể hiện tinh thần trách nhiệm cao, góp phần cùng các nước ASEAN duy trì đoàn kết và ứng phó với khủng hoảng.
Tham gia tích cực vào các cơ chế hợp tác khu vực và quốc tế: Việt Nam đã đóng góp vào việc mở rộng và làm sâu sắc hơn quan hệ đối ngoại của ASEAN với các đối tác bên ngoài, tham gia tích cực vào các cơ chế như ASEAN+3, EAS (Hội nghị Cấp cao Đông Á), ARF (Diễn đàn Khu vực ASEAN), ADMM+… thúc đẩy đối thoại và hợp tác trên nhiều lĩnh vực.
Đẩy mạnh kết nối và phát triển bền vững: Việt Nam tiếp tục thúc đẩy tăng cường kết nối khu vực về hạ tầng, kinh tế và giao lưu giữa con người, góp phần xây dựng một ASEAN thịnh vượng và phát triển bền vững. Việt Nam cũng tích cực chia sẻ kinh nghiệm, mở rộng hợp tác trong ứng phó với biến đổi khí hậu, thúc đẩy phát triển xanh và bao trùm.
Khó khăn và thách thức
Giáo sư, Tiến sĩ Lê Văn Lợi nhận định, những khó khăn thách thức khu vực ASEAN đang gặp phải trong thời kỳ hiện nay bao gồm:
Thứ nhất, là những diễn biến phức tạp của tình hình khu vực và quốc tế, đặc biệt là sự cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, đe dọa đến hòa bình và ổn định, cũng như nguyên tắc đồng thuận và vai trò trung tâm của Hiệp hội.
Thứ hai, các thách thức nội khối đang cản trở tiến trình hợp tác và hội nhập trong ASEAN, thậm chí làm suy yếu vai trò trung tâm của khối trong một thế giới đang gia tăng biến động.
Thứ ba, là các thách thức an ninh phi truyền thống như biến đổi khí hậu, an ninh mạng, thiên tai, dịch bệnh và sự gia tăng của chủ nghĩa bảo hộ, đòi hỏi các nước thành viên phải tăng cường năng lực tự cường và khả năng thích ứng một cách linh hoạt.
Thứ tư, là yêu cầu cần thiết phải đổi mới mô hình phát triển và nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang diễn ra mạnh mẽ.
Trong bối cảnh mới, các xu hướng như chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và đổi mới sáng tạo đang dần trở thành những động lực tăng trưởng quan trọng. ASEAN đã thông qua Tầm nhìn ASEAN 2045 hướng tới một khu vực tự cường, năng động, sáng tạo, đoàn kết, lấy người dân làm trung tâm, và bao trùm, được thể hiện qua các mục tiêu chính như kinh tế xanh, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển bền vững và tăng cường kết nối khu vực.
Đứng trước những cơ hội và thách thức mới, Việt Nam đã tích cực thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới, nhấn mạnh hội nhập toàn diện, sâu rộng dựa trên nội lực vững mạnh, không chỉ đơn thuần là mở cửa mà là chủ động đóng góp, xây dựng cho sự phát triển của khu vực và thế giới, với trọng tâm phát triển kinh tế đi đôi với khoa học-công nghệ, quốc phòng-an ninh và giữ vững bản sắc văn hóa, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, hướng tới mục tiêu xây dựng nền kinh tế độc lập tự chủ, phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới; ưu tiên đối ngoại của Việt Nam thời gian tới là nỗ lực cùng ASEAN tiếp tục xây dựng một cộng đồng vững mạnh, đoàn kết, đóng góp vào hòa bình, ổn định và phồn vinh ở khu vực.
Bổ sung luận cứ khoa học tham mưu chính sách phát triển quan hệ Việt Nam-ASEAN
Tiến sĩ Nguyễn Xuân Cường, Viện trưởng Viện nghiên cứu châu Á-Thái Bình Dương trong phát biểu đề dẫn hội thảo nhấn mạnh: 30 năm qua, Việt Nam đã song hành và phát triển cùng ASEAN, từ một thành viên mới gia nhập, Việt Nam nhanh chóng khẳng định vai trò là thành viên tích cực, có trách nhiệm và chủ động trong mọi hoạt động của ASEAN.
Việt Nam đã 3 lần đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN các năm 1998, 2010 và 2020, hoàn tất đàm phán nhiều hiệp định kinh tế then chốt như Hiệp định Thương mại hàng hóa ASEAN (ATIGA), Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP), tham gia xây dựng và triển khai Cộng đồng ASEAN trên ba trụ cột chính, đóng góp vào việc mở rộng và làm sâu sắc hơn quan hệ đối ngoại của ASEAN với các đối tác bên ngoài... Đây là những minh chứng sinh động cho sự trưởng thành vượt bậc và dấu ấn kiến tạo của Việt Nam trong tiến trình liên kết khu vực.
Thông qua ASEAN, Việt Nam đã từng bước nâng cao vị thế quốc tế của mình. Từ một quốc gia đang trong giai đoạn đổi mới, Việt Nam đã trở thành một đối tác tin cậy, một điểm tựa của hợp tác và ổn định, và là thành viên tích cực định hình tương lai khu vực. Việt Nam luôn chủ động hội nhập, có tư duy chiến lược dài hạn và đóng góp thực chất cho các tiến trình khu vực từ kinh tế, an ninh đến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.
Hội thảo tập trung vào 2 chủ đề chính. Phiên một với chủ đề: “30 năm Việt Nam-ASEAN: Thành tựu, thách thức và bài học kinh nghiệm”, nhìn lại chặng đường đã qua, đánh giá những đóng góp to lớn của Việt Nam đối với các trụ cột của Cộng đồng ASEAN, đồng thời chỉ ra những thách thức còn tồn tại và rút ra bài học kinh nghiệm quý báu cho tương lai. Đặc biệt, góc nhìn của chuyên gia nước ngoài giúp Việt Nam hiểu rõ hơn về uy tín, vai trò trung gian, khả năng thúc đẩy đối thoại của Việt Nam trong duy trì hòa bình và an ninh khu vực. Đây là cơ sở quan trọng để chúng ta rút ra những bài học có giá trị cho giai đoạn phát triển tiếp theo.
Phiên hai với chủ đề “ASEAN 2045: Hướng tới một cộng đồng tự cường, kết nối và thích ứng”, các học giả đã thảo luận về triển vọng và định hướng phát triển của Cộng đồng ASEAN trong bối cảnh toàn cầu mới. Các tham luận làm rõ những động lực định hình một Cộng đồng ASEAN tự cường và kết nối, một cấu trúc hợp tác khu vực trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược, biến động kinh tế và thách thức an ninh phi truyền thống.
Bên cạnh đó, các thảo luận cũng đi sâu phân tích vai trò của khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong phát triển khu vực, đặc biệt gắn với Kế hoạch Hành động ASEAN về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo giai đoạn 2026-2035 (APASTI 2026-2035), cho thấy khoa học-công nghệ đang trở thành động lực quan trọng nhất để ASEAN nâng cao năng lực cạnh tranh và khả năng thích ứng trước những thay đổi nhanh chóng của thời đại số.
Các phần thảo luận tiếp theo đi sâu vào các vấn đề cụ thể, bao gồm việc định vị vai trò của Việt Nam trong ASEAN đến năm 2030 và tầm nhìn 2045, và Tầm nhìn hợp tác Việt Nam-ASEAN đến 2045, nhằm hướng tới một Cộng đồng vững mạnh, bao trùm và sáng tạo.
Các tham luận, ý kiến tại hội thảo sẽ bổ sung các luận cứ khoa học và thực tiễn phục vụ công tác nghiên cứu và tham mưu chính sách, đồng thời làm rõ vai trò và định hướng tham gia của Việt Nam trong hợp tác ASEAN, qua đó đóng góp vào tiến trình củng cố Cộng đồng ASEAN đoàn kết, tự cường và phát triển bền vững.
