Đề xuất hoàn thiện cơ chế, chính sách để phát triển văn hóa Việt Nam

Sáng 22/4, Quốc hội thảo luận tại hội trường, cho ý kiến về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam. Trong đó, trọng tâm các đại biểu đóng góp ý kiến là làm rõ cơ chế chấp nhận rủi ro, thiết kế chính sách thí điểm minh bạch, khả thi; tháo gỡ “điểm nghẽn” về nguồn lực, chuyển đổi số; đồng thời tăng cường chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc gắn với thực tiễn đời sống.

​Hoàn thiện quy định thí điểm để bảo đảm tính khả thi của Nghị quyết văn hóa

Đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Đoàn thành phố Hà Nội) bày tỏ sự nhất trí cao với sự cần thiết ban hành Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Đảng đã được thể hiện tại Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị. Tuy nhiên, đại biểu cũng đặt ra một số nội dung cần phải chỉnh sửa, hoàn thiện thêm.

Theo đại biểu Nguyễn Phương Thủy, về cơ chế chấp nhận rủi ro tại Điều 8 và Điều 11, dự thảo đã đề cập cơ chế đặt hàng và quỹ văn hóa theo hướng chấp nhận rủi ro, tuy nhiên chưa làm rõ cách thức nghiệm thu và quyết toán. Do đó, đại biểu đề nghị cần sửa trực tiếp vào Điều 8 theo hướng quy định rõ: việc nghiệm thu sản phẩm sáng tạo sử dụng ngân sách phải thông qua hội đồng chuyên môn độc lập; kết luận của hội đồng về giá trị tư tưởng, nghệ thuật là căn cứ chủ yếu để thanh quyết toán.

Đồng thời, tại Điều 11 cần bổ sung nguyên tắc không yêu cầu hoàn trả hoặc thu hồi các chi phí hợp lý đã thực hiện trong trường hợp dự án không đạt hiệu quả kinh tế như dự kiến nhưng vẫn bảo đảm yêu cầu về chất lượng nghệ thuật. Nếu không làm rõ các nội dung này, thì cơ chế chấp nhận rủi ro sẽ khó đi vào thực chất.

Về các quy định thí điểm trong dự thảo Nghị quyết, đại biểu cho rằng, dự thảo đã thiết kế một loạt chính sách theo hướng thí điểm, trải ở nhiều điều khoản khác nhau và đã bước đầu làm rõ thời gian thí điểm, phổ biến trong khoảng từ 5-10 năm tùy từng chính sách. Tuy nhiên, theo đại biểu, cách thiết kế nội dung và cơ chế thực hiện hiện vẫn còn nhiều điểm chưa rõ, thậm chí có dấu hiệu chưa thống nhất.

Đại biểu cho biết, về chủ thể thực hiện và quyết định thí điểm, dự thảo còn thiếu nhất quán. Có nội dung giao Chính phủ quy định và tổ chức thực hiện; có nội dung giao chính quyền địa phương chủ động triển khai; trong khi một số nội dung lại sử dụng khái niệm chung chung “Nhà nước thực hiện thí điểm” mà không xác định rõ cơ quan chịu trách nhiệm. Cách quy định này gây khó trong xác định thẩm quyền, đặc biệt khi phát sinh vấn đề cần xử lý hoặc trách nhiệm giải trình.

Về phạm vi và nội dung thí điểm, nhiều quy định mới dừng ở mức cho phép thí điểm mà chưa xác định rõ nội dung nào được phép khác với luật hiện hành, khác ở mức độ nào và trong giới hạn nào. Dự thảo cũng chưa làm rõ về mục tiêu và tiêu chí đánh giá thí điểm. Hầu hết các điều khoản mới dừng ở việc nêu định hướng chính sách, chưa xác định rõ mục tiêu đầu ra cần đạt được sau thời gian thí điểm. Điều này gây khó khăn trong việc đánh giá hiệu quả và quyết định có nên tiếp tục hay mở rộng phạm vi thí điểm hay không.

Về cách thức thực hiện, đại biểu cũng có ý kiến dự thảo chủ yếu giao Chính phủ quy định chi tiết, với phạm vi nội dung khá rộng, trong khi Nghị quyết lại chưa thiết kế đầy đủ các khung chính sách làm căn cứ. Điều này tiềm ẩn rủi ro về tính hợp pháp, có thể dẫn đến tình trạng văn bản dưới luật quyết định những vấn đề thuộc thẩm quyền của Quốc hội.

Đặc biệt, khi Nghị quyết lựa chọn cách tiếp cận giao quyền tương đối rộng cho Chính phủ và các cơ quan thực thi trong việc quyết định và tổ chức triển khai thí điểm, thì về nguyên tắc càng cần thiết kế tương xứng các cơ chế kiểm soát quyền lực, giám sát và trách nhiệm giải trình. Tuy nhiên, nội dung này hiện còn khá mờ nhạt trong dự thảo, chưa có quy định rõ về chế độ báo cáo định kỳ, yêu cầu giải trình khi không đạt mục tiêu hoặc phát sinh rủi ro, cũng như chưa thiết lập cơ chế để Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội theo dõi, đánh giá việc thực hiện.

Đại biểu Nguyễn Phương Thủy đề nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định về thí điểm theo hướng quy định rõ ngay trong Nghị quyết. Cụ thể, với mỗi chính sách thí điểm cần xác định rõ: phạm vi áp dụng, nội dung chính sách, mức độ khác với luật hiện hành, chủ thể chịu trách nhiệm thực hiện và nguyên tắc triển khai, bảo đảm yêu cầu “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ thời gian, rõ trách nhiệm, rõ sản phẩm và rõ thẩm quyền.

"Trường hợp chưa đủ cơ sở để quy định ngay, thì nên dành thời gian nghiên cứu, chuẩn bị kỹ lưỡng và trình Quốc hội ban hành các Nghị quyết thí điểm riêng đối với từng nội dung", đại biểu đề nghị.

Cần tháo gỡ 3 "điểm nghẽn" về nhân lực, ngân sách cho chuyển đổi số và phát triển văn hóa

Đại biểu Trần Văn Khải (Đoàn Ninh Bình) cho rằng, để đạt được mục tiêu phát triển văn hoá đến năm 2030 và tầm nhìn 2045 như Nghị quyết của Đảng, chúng ta cần nhìn thẳng vào 3 điểm nghẽn lớn đang cản trở phát triển văn hóa Việt Nam hiện nay.

Đầu tiên là tỷ lệ chi ngân sách cho chuyển đổi số và hạ tầng công nghệ của ngành văn hóa vẫn còn khiêm tốn so với nhu cầu. Bên cạnh đó, thiếu hụt nhân lực số đang là điểm nghẽn chiến lược của phát triển văn hóa số. Nguồn lực đầu tư từ ngân sách cho phát triển văn hóa nói chung vẫn còn có hạn.

Từ 3 điểm nghẽn đó, đại biểu đề nghị tập trung sửa đổi, bổ sung một số nội dung lớn của dự thảo. Sửa Điều 3 theo hướng ngoài việc bảo đảm mức sàn 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho văn hóa, cần quy định rõ ưu tiên bố trí kế hoạch đầu tư công trung hạn và dự toán ngân sách hằng năm cho chuyển đổi số văn hóa, hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia, số hóa di sản đã xếp hạng, bảo quản số lâu dài và an ninh văn hóa số.

Hai là, sửa Điều 7 theo hướng bổ sung nhóm nhân lực trọng điểm gồm AI, dữ liệu lớn, bảo tồn số, công nghệ 3D/AR/VR/XR, quản trị bản quyền số, an ninh mạng, sáng tạo nội dung số; đồng thời cho phép áp dụng cơ chế đặt hàng đào tạo, hợp đồng chuyên gia, tuyển dụng đặc cách theo dự án, chính sách học bổng và đồng tài trợ công-tư để hình thành đội ngũ nhân lực số cho văn hóa.

Ba là, sửa Điều 10 theo hướng quy định rõ chuẩn dữ liệu, trách nhiệm liên thông cơ sở dữ liệu, cơ chế dùng chung nền tảng, yêu cầu an ninh-an toàn-chủ quyền văn hóa số và bộ chỉ số đánh giá thực hiện. Đại biểu đặc biệt đề nghị luật hóa ngay trong Nghị quyết mốc hoàn thành số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2026 để bảo đảm đồng bộ với mục tiêu của Nghị quyết 80-NQ/TW.

Bốn là, hoàn thiện Điều 8 và Điều 11. Với Điều 8, cần quy định cụ thể tiêu chí, định mức, phương thức nghiệm thu, cơ chế thanh toán khi phát sinh rủi ro khách quan trong khoán chi. Với Điều 11, cần thiết kế Quỹ văn hóa, nghệ thuật thực sự trở thành công cụ dẫn dắt đổi mới sáng tạo, có thể đầu tư cho startup công nghệ văn hóa, nền tảng nội dung số, mô hình bảo tồn số, nhưng phải có cơ chế quản trị quỹ hết sức chặt chẽ, minh bạch, không để biến một chủ trương đúng thành một thiết chế rủi ro.​

Hoàn thiện cơ chế bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc thiểu số

Đại biểu Hoàng Ngọc Định (Đoàn Tuyên Quang) dành sự quan tâm đến Điều 6 của dự thảo, liên quan đến cơ chế, chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số, nghệ thuật dân gian và kỹ thuật truyền thống.

Theo đại biểu, thực tiễn cho thấy, nơi nào giữ được bản sắc văn hóa thì nơi đó phát triển du lịch bền vững hơn; nơi nào bảo tồn và phát huy được văn hóa trong cộng đồng thì nơi đó có sức hấp dẫn riêng và tạo sinh kế cho người dân. Tuy nhiên, hiện nay công tác bảo tồn và phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số, đặc biệt là văn hóa dân gian đang đứng trước nhiều thách thức: ngôn ngữ của một số dân tộc dần ít người sử dụng; đội ngũ nghệ nhân ngày càng cao tuổi; việc truyền dạy trong cộng đồng chưa có cơ chế ổn định.

Bên cạnh đó, nhiều thiết chế văn hóa cơ sở đã được đầu tư nhưng hoạt động chưa thường xuyên, thiếu nội dung sinh hoạt, thiếu cơ chế vận hành hiệu quả; chưa thực sự trở thành không gian sinh hoạt, truyền dạy, luyện tập, trình diễn và nuôi dưỡng đời sống văn hóa cộng đồng.

Vì vậy, theo đại biểu cần có các giải pháp đồng bộ, trong đó trọng tâm là xây dựng chính sách hỗ trợ hoạt động truyền dạy, thực hành các loại hình văn hóa, nghệ thuật dân gian, truyền thống, bảo đảm việc trao truyền được thực hiện liên tục, hiệu quả.

Từ thực tiễn địa phương và các phân tích trên, đại biểu đề nghị Điều 6 cần được làm rõ hơn theo hướng cụ thể: Bổ sung nội dung ưu tiên bảo tồn và phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số, nhất là tiếng nói, chữ viết và các giá trị văn hóa truyền thống đặc trưng.

Bên cạnh đó, cần bổ sung quy định Nhà nước có chính sách hỗ trợ hoạt động truyền dạy, thực hành các loại hình nghệ thuật dân gian, nghệ thuật truyền thống tại cộng đồng; hỗ trợ nghệ nhân trong việc thực hành và truyền dạy di sản cho thế hệ trẻ. Đây là nội dung có ý nghĩa quyết định để bảo đảm tính liên tục của văn hóa.

Về cơ chế vận hành thiết chế văn hóa cơ sở, đại biểu đề nghị bổ sung quy định: thiết chế văn hóa cơ sở phải là không gian sinh hoạt, thực hành và truyền dạy văn hóa cho cộng đồng; khuyến khích giao cộng đồng dân cư trực tiếp tham gia quản lý, vận hành. Chính phủ cần quy định cụ thể cơ chế giao, hỗ trợ hoạt động, trách nhiệm quản lý và giám sát thực hiện.

Đại biểu cũng bổ sung định hướng bảo tồn và phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch cộng đồng, dịch vụ văn hóa và tạo sinh kế bền vững cho người dân. Chỉ khi người dân có thu nhập từ hoạt động văn hóa, họ mới chủ động gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa.

Cùng quan điểm này, đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn Đồng Tháp) cho rằng, ở một số dân tộc thiểu số, tiếng nói và chữ viết đang dần mai một, thậm chí có nguy cơ mất đi. Trong khi đó, các chính sách hiện nay còn mang tính chung chung, chưa tạo được chuyển biến rõ rệt.

Vì vậy, đại biểu đề nghị Nghị quyết cần quy định cụ thể hơn, gắn với mục tiêu và sản phẩm đầu ra rõ ràng, có thể đo lường được sau từng giai đoạn. Thí dụ: tỷ lệ người biết sử dụng tiếng nói, chữ viết dân tộc; số chương trình giảng dạy, truyền dạy được triển khai… Đồng thời, cần quan tâm đến việc dạy và giữ gìn tiếng Việt cho cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, đặc biệt là thế hệ trẻ, để bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc trong bối cảnh hội nhập.

Cần quy định rõ đối tượng được hưởng phụ cấp

Cho ý kiến về chính sách đối với người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn Đồng Tháp) cho biết, đây là một chủ trương lớn, thể hiện tính nhân văn sâu sắc. Tuy nhiên, cần quy định cụ thể, rõ ràng về đối tượng thụ hưởng. Lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật rất rộng, bao gồm nhiều loại hình như ca hát, múa, sân khấu, âm nhạc, đờn ca tài tử, thể dục thể thao… Nếu không xác định rõ, sẽ dẫn đến việc mở rộng đối tượng quá lớn, khó bảo đảm cân đối nguồn lực.

Bên cạnh đó, nhiều đối tượng trong lĩnh vực này hiện đã hưởng lương và các khoản phụ cấp nghề nghiệp. Vì vậy, đại biểu đề nghị cần quy định cụ thể hoặc giao Chính phủ quy định chi tiết về đối tượng, điều kiện, mức hưởng để bảo đảm công bằng, minh bạch và phù hợp thực tiễn.

Một vấn đề khác là cần làm rõ các khái niệm như “hết tuổi nghề” (cụ thể là bao nhiêu tuổi) để tránh cách hiểu khác nhau khi áp dụng. Tương tự, các thuật ngữ chuyên môn như “giá trị đặc thù” cũng cần được giải thích rõ ràng, dễ hiểu.

Đánh giá dự thảo đề xuất thành lập quỹ phát triển văn hóa theo mô hình hợp tác công-tư là một cách tiếp cận mới, nhưng đại biểu đề nghị cần quy định rõ: nguồn hình thành quỹ, nguyên tắc hoạt động, cơ chế quản lý, sử dụng và giám sát. Đại biểu cho rằng, cần cân nhắc kỹ việc có nên thành lập thêm quỹ hay không; nếu thành lập thì phải bảo đảm minh bạch, hiệu quả và chịu sự giám sát chặt chẽ của Quốc hội.

Tại buổi thảo luận, các đại biểu cũng có nhiều ý kiến đóng góp về cơ chế chấp nhận rủi ro trong đầu tư văn hóa nhằm tháo gỡ những "nút thắt" lớn nhất trong việc triển khai các chính sách văn hóa hiện nay; thiết chế văn hóa ở cơ sở; đối tượng thụ hưởng chính sách đãi ngộ; đào tạo đãi ngộ nhân lực văn hóa, đặc biệt là lực lượng trẻ, các cơ chế về quỹ đất, trụ sở hay thuê mướn tài sản công cho mục đích văn hóa cần phải công khai và có ưu đãi đủ sức hấp dẫn đối với khu vực tư nhân...

Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo, Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tiếp thu nhiều ý kiến của đại biểu Quốc hội trong quá trình xây dựng dự thảo Nghị quyết về phát triển văn hóa Việt Nam, với trọng tâm là cụ thể hóa Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị. Các ý kiến đều thống nhất cao về sự cần thiết ban hành Nghị quyết nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, huy động nguồn lực và tạo đột phá cho phát triển văn hóa. Trân trọng tiếp thu đầy đủ các ý kiến của đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh cho biết, những nội dung đã rõ sẽ được hoàn thiện trong dự thảo trình Quốc hội xem xét thông qua; các nội dung còn cần nghiên cứu sẽ tiếp tục được hoàn thiện trong quá trình tổ chức thực hiện và ban hành văn bản hướng dẫn của Chính phủ.

​