Mở cánh cửa gỗ nhuốm màu thời gian, bước qua cổng tam quan, du khách như đắm chìm vào không gian tĩnh lặng, thâm nghiêm của chùa Tổ - ngôi cổ tự nằm ở trung tâm vùng đất cổ Dâu, Luy Lâu xưa, tương truyền khởi dựng từ thế kỷ thứ II sau Công nguyên.
Ấn tượng đầu tiên là hàng cau cao vút bên lối nhỏ được lát gạch nghiêng dẫn lên sân chùa. Phía trước, mái chùa Tổ thấp thoáng dưới tán hai cây thị cổ thụ hơn 350 năm tuổi đã được công nhận Cây di sản.
Vãn cảnh chùa vào một ngày Xuân đang gõ cửa, chúng tôi may mắn có cơ duyên được thầy Thích Thanh Dũng, Trụ trì chùa Tổ giới thiệu lịch sử ngôi chùa và đưa đến chiêm bái Tượng Phật mẫu Man Nương - Bảo vật quốc gia.
Tượng Phật mẫu Man Nương được đặt chính giữa Thượng điện tòa Tam bảo hạ; phía trên là tượng ông bà Tu Định, thân phụ và thân mẫu của Man Nương.
Góc bên phải của Thượng điện là tượng sư tổ Khâu Đà La.
Tương truyền, Phật mẫu Man Nương là người sinh ra hệ thống Tứ pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) nổi tiếng vùng Dâu vào những năm đầu Công nguyên. Tượng Phật mẫu Man Nương là điểm tựa tinh thần, niềm tin tôn giáo, nơi gửi gắm ước nguyện bình an, mùa màng thuận lợi và cuộc sống ấm no của người dân nơi đây.
Ông Nguyễn Hữu Mạo, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh số 2 thông tin, tượng Phật mẫu Man Nương thuộc loại hình điêu khắc tượng tròn, tư thế tọa thiền trên tòa sen. Pho tượng được phủ lớp sơn son đỏ đậm, không chạm khắc hoa văn, làm nổi bật vẻ đẹp nữ tính của người con gái ở độ tuổi viên mãn, vừa mềm mại, vừa khỏe khoắn, căng tràn sức sống.
Phần đầu tượng phía trên búi tóc với những xoắn tròn hình ốc, khuôn mặt trái xoan, đôi mắt khép hờ hướng nhìn xuống phía dưới, khóe miệng nhỏ nở nụ cười trong sự chiêm nghiệm giác ngộ. Phần thân tượng biểu cảm sự hồn hậu và thuần khiết. Dáng tượng thanh thoát với bờ vai và eo thon gọn.
Phần tòa sen có hình elip, dáng dẹt gồm ba lớp cánh sen, các cánh sen đều để trơn, nhọn đầu, vai cánh ôm tựa hình chóp. Theo triết lý Phật giáo, trái tim con người giống như một đóa sen hàm tiếu, khi Phật tính phát triển bên trong thì đóa sen sẽ nở.
Giám đốc Bảo tàng Bắc Ninh số 2 cho biết, qua nhiều lần bảo quản, gần đây nhất là năm 2009, hiện nay bề mặt tượng và tòa sen bị nứt, bong tróc sơn ở một số vị trí. Song tượng Phật mẫu Man Nương là hiện vật gốc, độc bản mang tính toàn vẹn, xác thực. Pho tượng cùng với hệ thống tượng Tứ Pháp vùng Dâu thể hiện tính riêng biệt, tuân thủ đúng quy luật trật tự vũ trụ, bao gồm nhân giới và nhiên giới, không giống với bất cứ hình thức Tứ Pháp đã có nào trong lịch sử Phật giáo thế giới.
Tượng Phật mẫu Man Nương chùa Tổ là minh chứng chân thực cho quá trình du nhập và phát triển Phật giáo Việt Nam. Nghệ thuật tạo hình tượng vẫn bảo lưu đậm nét cách tạo hình của Phật giáo Ấn Độ nguyên thủy, kết hợp với đặc trưng văn hóa bản địa để tạo nên một sản phẩm nghệ thuật Phật giáo mang đậm màu sắc Việt Nam.
“Việc nghiên cứu tượng Phật mẫu Man Nương không chỉ cho chúng ta hiểu biết về cội nguồn lịch sử Phật giáo Việt Nam mà còn cho chúng ta hiểu rõ hơn về nguồn gốc, quá trình phát triển của Phật giáo ở Đông Nam Á. Đây là minh chứng sống động cho sự giao thoa văn hóa tuyệt vời, nơi Phật giáo du nhập đã hòa quyện với tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa của người Việt. Thờ mẹ, thờ những nữ thần cai quản thiên nhiên mang đậm bản sắc của cư dân vùng văn minh nông nghiệp lúa nước chính là nét văn hóa độc đáo, thể hiện một đời sống tâm linh phong phú và đầy bản sắc riêng của dân tộc”, ông Nguyễn Hữu Mạo chia sẻ.
Năm 2001, Chùa Phúc Nghiêm (chùa Tổ) đã được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận là di tích quốc gia. Tại chùa còn bảo lưu được nhiều tài liệu, cổ vật quý giá như: hệ thống tượng thờ, hoành phi, câu đối... phản ánh về lịch sử hình thành và phát triển của ngôi chùa.
Hiện nay, tại tiền đường tòa Tam bảo hạ chùa Phúc Nghiêm có dựng tấm bia đá “Phúc Nghiêm tự sự tích bi” được khắc lại vào thượng tuần tháng quý đông (tháng 12) năm Quý Dậu niên hiệu Tự Đức thứ 26 (1873). Trán bia chạm nổi hình lưỡng long chầu nguyệt, diềm chạm hoa lá, vân mây cách điệu. Nội dung văn bia ghi chép sự tích của Phật mẫu Man Nương và hệ thống Tứ Pháp.
Sự kiện tượng Phật mẫu Man Nương được công nhận là Bảo vật quốc gia đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng của đông đảo nhân dân địa phương, chính quyền và nhà chùa. Điều này càng có ý nghĩa hơn khi lễ hội vùng Dâu sau gần 30 năm gián đoạn đã phục dựng nghi lễ rước Phật Tứ Pháp.
Du xuân vãn cảnh, cầu mong một năm mới bình an, hạnh phúc là nét đẹp văn hóa truyền thống của người Việt được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Về với chùa Tổ mùa Xuân này, du khách không chỉ có dịp chiêm bái Bảo vật quốc gia Tượng Phật bằng gỗ Mẫu Man Nương, thưởng lãm nét thanh tịnh chốn linh thiêng trong tiết xuân ngọt ngào hương mộc và còn có thời gian chiêm nghiệm, tìm hiểu sâu hơn về tín ngưỡng thờ Phật Tứ Pháp vùng Dâu, một phần của văn hóa Việt Nam, kết tinh vẻ đẹp văn hóa và tâm linh của dân tộc trong suốt quá trình hình thành và phát triển - một di sản tinh thần vô giá của vùng Kinh Bắc.
