Từ chính quyền quản lý đến chính quyền phục vụ
Thực tế cho thấy, khoảng cách phát triển giữa các địa phương hiện nay phụ thuộc rất lớn vào chất lượng quản trị. Có những nơi điều kiện chưa thật sự thuận lợi nhưng vẫn tạo được niềm tin xã hội nhờ bộ máy gần dân, minh bạch, phản ứng nhanh và biết tổ chức đời sống cộng đồng. Câu chuyện của xã đảo Minh Châu, địa bàn có quy mô dân số nhỏ nhất Hà Nội, là một thí dụ như thế.
Nằm biệt lập giữa sông Hồng, nhiều năm qua Minh Châu được biết đến như một vùng đất "năm không, mười không" khi thiếu hạ tầng kết nối, dịch vụ thương mại chậm phát triển, không thu hút được nhà đầu tư... Sau một năm vận hành mô hình mới, nhiều điểm nghẽn tồn tại lâu năm đã từng bước được tháo gỡ. Tuyến xe bus kết nối với nội thành được đưa vào hoạt động; chợ Minh Châu được cải tạo trở thành trung tâm thương mại-dịch vụ; lượng khách du lịch tăng nhanh; các doanh nghiệp bắt đầu tìm đến nghiên cứu cơ hội đầu tư du lịch sinh thái và nông nghiệp công nghệ cao… Điều đáng chú ý hơn cả là sự thay đổi trong cách chính quyền tiếp cận người dân. Mô hình “Chính quyền hai phục vụ” được triển khai với cách làm rất gần dân: Ban ngày giải quyết công việc tại trụ sở, buổi tối cán bộ đến tận nhà dân hỗ trợ thủ tục hành chính, nắm bắt tâm tư, nguyện vọng và giải quyết những vấn đề phát sinh ngay từ cơ sở.
Theo đồng chí Nguyễn Đức Tiến, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Minh Châu, bài học lớn nhất sau một năm vận hành mô hình mới là phải chuyển mạnh từ tư duy "quản lý hành chính" sang "kiến tạo phát triển". Cấp xã không chỉ thực hiện nhiệm vụ được giao mà phải chủ động định hình tương lai địa phương, biết huy động nguồn lực xã hội, ứng dụng chuyển đổi số và xây dựng niềm tin cộng đồng. Mọi đổi mới cuối cùng phải trả lời được câu hỏi: Người dân có hạnh phúc hơn không?
Trong bối cảnh yêu cầu phục vụ người dân ngày càng cao, chuyển đổi số không chỉ là công cụ cải cách hành chính mà còn trở thành nền tảng để xây dựng chính quyền gần dân, minh bạch và hoạt động hiệu quả hơn.
Tại phường An Nhơn, Thành phố Hồ Chí Minh, mô hình "Không gian công dân số" được triển khai đã giúp người dân tiếp cận các dịch vụ công thuận tiện hơn. Vừa thực hiện xong thủ tục đăng ký tạm trú trực tuyến và nhận kết quả ngay tại nhà, bà Trần Thị Nga (hẻm 350, phường An Nhơn) phấn khởi chia sẻ: “Trước đây, để làm thủ tục này, tôi phải lên trụ sở Công an phường vào giờ hành chính, vừa mất thời gian, lại phải xin nghỉ làm. Nay địa phương ứng dụng mạnh mẽ chuyển đổi số nên người dân được hưởng lợi rất nhiều”.
Đồng chí Văn Thị Bạch Tuyết, Phó Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, sau sắp xếp, bộ máy chính quyền địa phương đã được tổ chức tinh gọn hơn, giảm đầu mối quản lý, giảm cấp trung gian, tăng tính trực tiếp giữa chính quyền với người dân và nâng cao trách nhiệm của cấp cơ sở. Thành phố đã cắt giảm, đơn giản hóa 441 thủ tục hành chính, trong đó có 435 thủ tục liên quan hoạt động sản xuất, kinh doanh; đồng thời thực hiện phân cấp trên 9 lĩnh vực với khoảng 410 nhiệm vụ, tạo điều kiện để chính quyền cơ sở chủ động hơn trong giải quyết công việc.
Thử thách qua việc khó
Nếu chất lượng phục vụ phản ánh diện mạo của mô hình mới thì những nhiệm vụ khó, phức tạp lại là nơi kiểm nghiệm rõ nhất năng lực của bộ máy cơ sở. Tại phường Hồng Hà, đơn vị hành chính có quy mô dân số lớn nhất Thủ đô sau sắp xếp, sức ép quản trị càng lớn hơn khi đồng thời triển khai giải phóng mặt bằng cho hai công trình hạ tầng chiến lược là cầu Tứ Liên và cầu Trần Hưng Đạo. Hàng nghìn hộ dân bị ảnh hưởng bởi các dự án; hàng loạt vấn đề liên quan đến đất đai, tái định cư, hỗ trợ sinh kế và ổn định đời sống cần được giải quyết trong thời gian ngắn. Theo Chủ tịch UBND phường Hồng Hà Lê Hồng Thắng, nhiều thời điểm cán bộ phường làm việc không kể ngày đêm để vừa giải quyết thủ tục hành chính thường xuyên, vừa trực tiếp xuống địa bàn tuyên truyền, vận động, đối thoại với người dân và xử lý các tình huống phát sinh.
Thực tiễn cho thấy, khi được trao quyền, cấp cơ sở có thể xử lý hiệu quả những nhiệm vụ vốn trước đây phải phụ thuộc rất nhiều vào các tầng nấc trung gian. Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Hồng Hà Bùi Tuấn Anh cho rằng, sự đồng thuận không tự nhiên có, mà được tạo dựng từ quá trình bám sát địa bàn, đối thoại, lắng nghe và giải quyết kịp thời những kiến nghị chính đáng. Khi người dân được cung cấp đầy đủ thông tin, được bảo đảm quyền lợi và thấy rõ lợi ích chung của cộng đồng, những việc khó sẽ nhận được sự ủng hộ.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, phép thử đối với bộ máy cơ sở lại nằm ở khả năng đáp ứng khối lượng công việc rất lớn trong bối cảnh dân số đông, tốc độ đô thị hóa cao và yêu cầu cải cách hành chính ngày càng lớn. Việc phân cấp mạnh hơn cho cơ sở giúp nhiều hồ sơ, thủ tục được giải quyết ngay tại địa bàn, nhưng đồng thời cũng đặt ra áp lực lớn hơn về nhân lực, hạ tầng số và năng lực quản trị. Từ góc độ điều hành, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường cho rằng, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền là điều kiện tiên quyết để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp vận hành hiệu quả. Quá trình này đã góp phần giảm tầng nấc trung gian, rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục hành chính, đồng thời hình thành tư duy quản trị mới theo hướng “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.
Không thể quản trị bằng một “mẫu số chung”
Dù ghi nhận nhiều chuyển động tích cực sau một năm vận hành, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp cũng đang đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện. Phó Chủ tịch Thường trực UBND Thành phố Hà Nội Dương Đức Tuấn cho biết: Khối lượng nhiệm vụ chuyển về cấp xã, phường tăng nhanh nhưng các điều kiện bảo đảm chưa theo kịp. Vướng mắc lớn nhất là sự chưa đồng bộ giữa giao việc với giao thẩm quyền, biên chế, kinh phí, dữ liệu, công cụ số và cơ chế kiểm soát rủi ro. Có những nhiệm vụ đã giao cho cấp xã nhưng thiếu cán bộ chuyên môn sâu; nhiều lĩnh vực đã phân cấp, ủy quyền song dữ liệu chuyên ngành chưa đầy đủ, quy trình nghiệp vụ chưa thống nhất.
Đặc biệt, từ thực tiễn vận hành của Thủ đô, đồng chí Dương Đức Tuấn cho rằng, không thể tiếp tục nhìn nhận các xã, phường trên cùng một mặt bằng quản trị. Một phường khu vực lõi đô thị với quy mô dân số hàng trăm nghìn người có áp lực hoàn toàn khác với các xã nông thôn. Trong khi đó, biên chế, định mức ngân sách... hiện nay vẫn còn mang tính bình quân, chưa phản ánh đầy đủ yêu cầu quản trị thực tế của từng địa phương.
Một năm qua cho thấy, việc sắp xếp tổ chức bộ máy mới chỉ là bước khởi đầu. Mục tiêu sâu xa hơn của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là xây dựng một nền quản trị hiện đại, hiệu quả và phục vụ người dân tốt hơn. Bí thư Thành ủy Hà Nội Trần Đức Thắng cho biết, thành phố đã nhận diện rõ các nhóm điểm nghẽn và đang tập trung tháo gỡ theo tinh thần việc gì thuộc thẩm quyền của thành phố phải được giải quyết dứt điểm. Yêu cầu xuyên suốt trong giai đoạn tới là tiếp tục nâng cao năng lực lãnh đạo, năng lực quản trị, xây dựng nền hành chính hiện đại và chính quyền số, trong đó cấp xã phải thật sự trở thành trung tâm giải quyết các vấn đề của người dân.
Cùng chung tinh thần đó, Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh Trần Lưu Quang cũng yêu cầu các cấp, các ngành và địa phương tiếp tục quyết liệt, sâu sát trong tổ chức thực hiện với kết quả và sản phẩm cụ thể. Theo đồng chí, mục tiêu cốt lõi của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là nâng cao "hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả" của bộ máy, đồng thời bảo đảm chính quyền gần dân hơn, kịp thời giải quyết nhu cầu của người dân ngay từ cơ sở. Thời gian tới, thành phố sẽ tiếp tục rà soát, điều chỉnh, bố trí đội ngũ cán bộ phù hợp với yêu cầu vận hành thực tế của mô hình mới.
