Năm 2016, đề án “Chiến lược phát triển sản phẩm du lịch Việt Nam đến năm 2025, định hướng đến năm 2030” được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phê duyệt. Sau 9 năm triển khai, ngành du lịch Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực. Song để nâng cao sức cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, du lịch Việt Nam cần đa dạng hóa sản phẩm đi đôi với nâng cao chất lượng và chiều sâu trải nghiệm.
Thời gian qua, tỉnh Quảng Ninh nổi lên như một địa phương đi đầu trong việc cấu trúc lại sản phẩm gắn với Vịnh Hạ Long; chuyển từ khai thác tham quan đơn thuần sang xây dựng hệ sinh thái trải nghiệm đa dạng, đa thời gian. Bên cạnh các sản phẩm truyền thống như tham quan vịnh, lưu trú trên vịnh, các dòng sản phẩm sinh thái gắn với bảo vệ môi trường, khám phá giá trị văn hóa, du lịch, thể thao được mở rộng. Điểm nhấn rõ nét của Quảng Ninh là các sản phẩm du lịch gắn với văn hóa, nghệ thuật và kinh tế đêm.
Nhiều địa phương cũng từng bước đa dạng hóa sản phẩm du lịch, như tỉnh Lai Châu với du lịch đô thị, MICE, thể thao mạo hiểm, lễ hội văn hóa tạo không gian trải nghiệm mới cho du khách; Hà Nội và các tỉnh lân cận hình thành tour du lịch đường thủy nội đô và liên vùng, du lịch học đường… Nhiều loại hình du lịch mới như: Đại nhạc hội, du lịch chăm sóc sức khỏe, du lịch gắn công nghệ số và trải nghiệm sáng tạo. Nhìn chung, các địa phương chuyển từ “có gì làm nấy” sang phát triển sản phẩm có chiều sâu, gắn bản sắc vùng miền, liên kết không gian và hướng tới bền vững.
Điểm nghẽn lớn nhất không phải là thiếu ý tưởng sản phẩm mà ở cách tiếp cận nặng về sao chép mô hình, chạy theo “trào lưu du lịch” ngắn hạn, trong khi chưa đi đến tận cùng những giá trị riêng có của chính mình.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn,
Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội
Sự thay đổi cả về chất và lượng đã giúp du lịch Việt Nam bứt phá với nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, nhìn sâu vào thực tiễn, ông Hà Văn Siêu, Phó Cục trưởng Du lịch Quốc gia Việt Nam, chỉ ra: Nhiều sản phẩm trùng lặp, đầu tư chưa tới, thiếu điểm nhấn văn hóa đặc sắc, chưa hình thành những thương hiệu mạnh.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, cho rằng, điểm nghẽn lớn nhất không phải là thiếu ý tưởng sản phẩm mà ở cách tiếp cận nặng về sao chép mô hình, chạy theo “trào lưu du lịch” ngắn hạn, trong khi chưa đi đến tận cùng những giá trị riêng có của chính mình.
Một số địa phương đầu tư mạnh vào hạ tầng nhưng lại thiếu nền tảng nghiên cứu văn hóa nghiêm túc. Lễ hội bị “sân khấu hóa”, du lịch cộng đồng bị rập khuôn thành các “kịch bản mẫu”, văn hóa bản địa bị giản lược thành yếu tố trang trí. Trong bối cảnh du khách ngày càng ưu tiên trải nghiệm sâu, cá nhân hóa và bền vững, chất lượng sản phẩm trở thành yếu tố then chốt. Điều này không chỉ nằm ở cơ sở vật chất hay dịch vụ cao cấp, mà quan trọng hơn là giá trị trải nghiệm văn hóa-con người-môi trường.
Ông Sơn gợi ý, phải coi cộng đồng địa phương là đồng chủ thể phát triển du lịch, chứ không chỉ là người cung cấp dịch vụ hay đối tượng thụ hưởng. Cộng đồng cần được tham gia từ khâu định hình sản phẩm, kể câu chuyện văn hóa của chính mình, đến phân chia lợi ích và giám sát tác động của du lịch đối với môi trường sống.
Để tránh sản phẩm trùng lặp, trải nghiệm na ná, cần chuyển mạnh từ tư duy “mỗi địa phương một sản phẩm hoàn chỉnh” sang tư duy liên kết-bổ trợ trong không gian vùng. Mỗi địa phương nên xác định rõ vai trò của mình trong chuỗi giá trị du lịch liên vùng, liên tỉnh, thậm chí liên quốc gia. Có nơi là trung tâm di sản, có nơi là không gian sinh thái, có nơi là điểm kết nối giao thông-dịch vụ, có nơi là “hậu cần văn hóa” với làng nghề, ẩm thực, lễ hội. Khi các địa phương đứng vào đúng “vai” của mình trong bức tranh tổng thể, sẽ tạo nên sự độc đáo trong một thể thống nhất.
Phó Cục trưởng Hà Văn Siêu khẳng định, giai đoạn 2026-2030 sẽ là thời kỳ đòi hỏi sự chuyển biến mạnh mẽ cả về chất lượng, tính bền vững và khả năng cạnh tranh của sản phẩm du lịch Việt Nam. Muốn vậy, ngành du lịch không thể đi tiếp bằng lối mòn cũ, mà phải dám thay đổi tư duy, cách tiếp cận và phương thức tổ chức phát triển sản phẩm.
