“Thung lũng hoang vắng” là một trong số 17 tác phẩm góp mặt trong chương trình "Diện mạo điện ảnh Việt Nam 40 năm Đổi mới" tại Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần IV (diễn ra từ ngày 28/6 – 4/7). Phim từng giành nhiều giải thưởng điện ảnh trong nước và quốc tế, và hành trình ấy có rất nhiều những câu chuyện chưa từng được bật mí.
Bộ phim “Thung lũng hoang vắng” của đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Phạm Nhuệ Giang vẫn được nhắc đến như một biểu tượng cho sức sống bền bỉ của điện ảnh chân chính. Để tác phẩm này có thể chạm đến những giảng đường đại học tại Mỹ hay giành giải thưởng quốc tế, đó là một hành trình dài được dệt nên từ sự tận tụy thầm lặng và những nỗ lực vượt khó trong điều kiện làm phim vô cùng thiếu thốn của hơn 20 năm về trước.
Vào những năm đầu thập niên 2000, khi việc đưa một bộ phim trong nước ra quốc tế còn gặp nhiều rào cản về kinh phí và truyền thông, Nghệ sĩ Nhân dân Phạm Nhuệ Giang đã tạo nên một câu chuyện hy hữu. Thay vì các phương thức vận chuyển chuyên nghiệp, nữ đạo diễn đã đích thân "xách tay" bản phim nhựa từ Hà Nội sang California (Mỹ) để tham dự Liên hoan phim Việt Nam quốc tế (ViFF). Hình ảnh người đạo diễn tự mình bảo quản, nâng niu cuốn phim quý giá suốt chuyến bay dài không chỉ là một kỷ niệm khó quên, mà còn minh chứng cho sự trân trọng tuyệt đối đối với thành quả lao động của cả tập thể đoàn làm phim.
Hậu trường của “Thung lũng hoang vắng” là những câu chuyện về sự chắt chiu đến khắc nghiệt, nơi mỗi mét phim nhựa thời bấy giờ đều quý như máu thịt. Khi được trình chiếu tại các trường đại học danh tiếng ở Mỹ, bộ phim đã gây ra một sự ngạc nhiên về mặt tư duy sản xuất, khi biết toàn bộ kinh phí sản xuất trực tiếp tại hiện trường chỉ vỏn vẹn khoảng 400 triệu đồng.
Đoàn làm phim khi đó phải tính toán tỉ mỉ từng khung hình để tránh lãng phí. Điều này vô tình tạo nên một áp lực khủng khiếp lên vai các diễn viên, bởi mỗi đúp quay hỏng đều bị coi là một tổn thất lớn cho cả đoàn.
Để đổi lấy sự chân thực tuyệt đối, đạo diễn đã bền bỉ làm việc với những diễn viên quần chúng là người dân bản địa Sa Pa. Đáng nhớ nhất là cảnh quay của bác nông dân người Tả Giàng Phình vào vai ông bố của nhân vật Mị. Bác đã phải tập đi tập lại đến 20 lần dưới sự hướng dẫn kiên trì của đạo diễn, cho đến khi thực hiện thành công ở lần thứ 21 mà không vấp thoại, khiến cả đoàn vỡ òa trong niềm hạnh phúc. Sự kiên nhẫn này đã giúp bộ phim giữ được hơi thở nồng hậu của vùng cao, không sa vào việc dùng diễn viên miền xuôi đóng giả người dân tộc một cách khiên cưỡng.
Về mặt nội dung, “Thung lũng hoang vắng” không đi theo lối mòn của những bộ phim giáo dục thông thường. Phim thay thế những khung cảnh lớp học đồng thanh bằng những câu chuyện đằng sau bục giảng, nơi các giáo viên như thầy Tành (cố nghệ sĩ Nguyễn Hậu), cô Giao (Hồng Ánh) và cô Minh (Tuyết Hạnh) phải đối mặt với thực tế cơm áo gạo tiền khốc liệt. Họ vừa hồn nhiên như trẻ thơ khi nhận được món quà là con cá khô, vừa tiu nghỉu thở dài vì đãi ngộ chưa xứng đáng.
Đặc biệt, đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Phạm Nhuệ Giang đã thể hiện một góc nhìn tinh tế và táo bạo về tình yêu của người phụ nữ. Giữa thiên nhiên hoang sơ của xã Tả Giàng Phình, nhân vật cô Giao đã chọn sống thật với khao khát yêu thương của mình qua những đêm hò hẹn bên dòng suối cùng anh chàng địa chất. Sự nhạy cảm này giúp bộ phim thoát khỏi sự "lên gân", giải bớt cái gông về sự "cao quý" mà xã hội thường áp đặt lên nghề giáo, để đưa họ trở về đúng nghĩa là những con người có cảm xúc và bản năng.
Chính từ sự chân thực trần trụi và đầy tính nhân văn đó, bộ phim đã gây ra một sự ngạc nhiên lớn đối với khán giả quốc tế. Họ cảm phục trước cách mà những người nghệ sĩ Việt Nam nhào nặn nên một bộ phim từ số vốn ít ỏi và sự lăn xả hết mình vì nghệ thuật. Tiếng vang của tác phẩm còn thu hút một nhà sản xuất Hàn Quốc tự nguyện hỗ trợ 50.000 USD để đạo diễn sang nước bạn hòa âm lại theo chuẩn surround.
Sự nâng cấp kỹ thuật này không chỉ giúp phim đủ điều kiện tham dự Hội chợ phim Cannes mà còn khẳng định giá trị bền bỉ của phim. Trải dài từ giải Bông sen bạc trong nước đến giải Fipresci dành cho đạo diễn trẻ châu Á tại Liên hoan phim quốc tế Melbourne, tác phẩm đã chứng minh rằng: sự thật, dù đôi khi đau đớn hay khắc nghiệt, vẫn luôn là con đường ngắn nhất chạm đến trái tim khán giả ở bất cứ đâu trên thế giới.
Nhìn lại hành trình 20 năm đã qua, Nghệ sĩ Nhân dân Phạm Nhuệ Giang vẫn giữ trọn một lòng tin son sắt vào giá trị của sự nghiêm túc trong nghệ thuật. Chị tâm niệm rằng điện ảnh không chỉ là giải trí, mà phải là những trải nghiệm khiến người xem phải trăn trở và suy ngẫm sau khi rời rạp. Bởi theo chị, chỉ những gì thực sự sâu sắc, đi sâu vào thực tế phức tạp của con người và xã hội mới có đủ sức mạnh để tồn tại lâu bền cùng thời gian.
Nhân dịp phim được chiếu lại tại Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần IV trong khuôn khổ chương trình Diện mạo điện ảnh Việt Nam 40 năm Đổi mới, Nghệ sĩ Nhân dân Phạm Nhuệ Giang chia sẻ: “Trong dòng chảy của 40 năm đó, tôi tin rằng tác phẩm của mình đã đáp ứng được tiêu chí về những tìm tòi, đổi mới của điện ảnh Việt Nam. Đây là một trải nghiệm thú vị khi tôi có cơ hội gặp lại khán giả ngày hôm nay để xem họ suy nghĩ gì về một bộ phim phản ánh hình ảnh đất nước từ 20 năm trước”.
