Lễ hội này gắn với sự tích về câu chuyện tình yêu đầy thương đau của một đôi vợ chồng.
Tương truyền, chợ Tình Xuân Dương đã tồn tại hàng trăm năm, là nơi gặp mặt của người yêu cũ hoặc giao lưu bạn bè.
Chuyện kể rằng có hai vợ chồng ở thôn Pác Sen, xã Xuân Dương hết mực thương yêu nhau.
Ngày nọ, hai vợ chồng cùng nhau ra đồng, chồng phát cây ở cuối ruộng, vợ cuốc đất đầu ruộng.
Khi mặt trời đứng bóng, người chồng mới thôi chặt cây, phát cỏ để gọi vợ về nghỉ, nhưng không nghe được tiếng trả lời của vợ, chỉ nghe tiếng núi đồi vọng lại.
Tìm mãi chẳng thấy vợ đâu, khi tới đầu ruộng, chỉ thấy cây cuốc vứt chỏng chơ, cỏ cây gãy, nát. Sau này người chồng mới hay, một tên quan đi qua thấy người phụ nữ đẹp đã cho quân bắt nàng mang đi. Người vợ chống cự, kêu cứu thảm thiết nhưng do thửa ruộng quá dài, người chồng không nghe thấy.
Sau này, nàng có dịp trở lại quê, vợ chồng gặp nhau, mừng mừng tủi tủi, nhưng cũng chỉ biết ôm nhau khóc chứ không thể hàn gắn lại tình xưa vì mỗi người đều đã yên bề gia thất.
Biết chuyện, dân làng ai cũng tỏ lòng thương. Cảm động trước tình cảm của những người yêu nhau nhưng không đến được với nhau nên mọi người đồng ý để hai vợ chồng cũ có một ngày ôn lại chuyện xưa và chọn thửa ruộng dài (theo tiếng dân tộc Tày là Nà Rì) của vợ chồng nhà nọ làm nơi tụ họp, đó là ngày 25/3 Âm lịch.
Với nét độc đáo, ý nghĩa này, lễ hội Chợ tình Xuân Dương không chỉ là nơi ôn lại duyên xưa mà còn là biểu tượng văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc ở Xuân Dương nói riêng và Thái Nguyên nói chung.
Điểm nhấn trong lễ hội là trình diễn điệu hát Sli của người Nùng bên dòng sông Bắc Sen. Hát Sli là hình thức hát dưới dạng đối đáp nam nữ, thường do một hoặc vài đôi trai gái trong các ngày hội, ngày chợ, ngày cưới, ngày vào nhà mới... Điểm độc đáo của làn điệu dân ca này là không gian diễn xướng mở, có thể hát ngoài trời trong chợ phiên, chợ tình, ven suối…
Theo Bí thư Đảng ủy xã Lương Thanh Lộc, chợ tình là cách để văn hóa được trao truyền một cách tự nhiên, thông qua chính sự tham gia của cộng đồng. Đi đôi với việc gìn giữ giá trị truyền thống, công tác chuẩn bị cho lễ hội cũng đang được triển khai đồng bộ. Từ cơ sở vật chất, sân khấu, khu vực tổ chức hoạt động đến các gian hàng trưng bày sản phẩm địa phương đều được bố trí, hoàn thiện.
Lễ hội chợ tình Xuân Dương năm nay có các hoạt động biểu diễn nghệ thuật tái hiện, phục dựng truyền thống chợ Tình; hát Sli giao duyên tại bến sông; giao lưu văn nghệ giữa các câu lạc bộ văn nghệ dân gian; thi đấu bóng chuyền; các trò chơi dân gian.
Trong tối cùng ngày có chương trình nghệ thuật “Xuân Dương hội tụ sắc màu”; thả đèn hoa đăng; nhảy sạp, đốt lửa trại; bắn pháo hoa nghệ thuật.
Trong ngày 11/5 là các hoạt động biểu diễn dân vũ; thi quấn khăn và mặc quần áo dân tộc; thi đấu và trao giải các môn thể thao.
Trong buổi sáng 10/5, lễ hội đã tạo ấn tượng, mang nhiều trải nghiệm thú vị, ý nghĩa cho du khách trong tỉnh Thái Nguyên và một số xã lân cận của tỉnh Lạng Sơn. Dấu ấn nghệ thuật đặc sắc trong màn khai mạc là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của văn hóa truyền thống trong dòng chảy hiện đại.
Không chỉ là một sự kiện văn hóa, đây còn là dịp để cộng đồng dân tộc ở Xuân Dương cùng chung tay gìn giữ, làm sống lại những giá trị truyền thống trong đời sống hôm nay.
