Đầu năm 2024, sân khấu Cải lương mới Đại Việt cho ra mắt vở Người ven đô. Dựng lại từ kịch bản nổi tiếng của tác giả Minh Khoa, vở diễn vẫn mang đến cho khán giả nhiều cảm xúc tươi mới qua sự thể hiện của dàn nghệ sĩ trẻ tài năng. Người ven đô (Tác giả: Minh Khoa; Chuyển thể cải lương: Nguyễn Gia Nghiệm; Đạo diễn: Nghệ sĩ Ưu tú Hoa Hạ) có nội dung kịch bản ca ngợi lòng trung kiên với cách mạng của quân dân vùng đất Mười tám thôn Vườn Trầu, Bà Điểm (huyện Hóc Môn), điển hình là các nhân vật Tám Khỏe, Bảy Đờn. Chính nhờ sự trọn vẹn về nội dung, nghệ thuật, nhất là kịch bản gần gũi, mang đậm tính văn học mà sau gần nửa thế kỷ, vở diễn vẫn tiếp tục tỏa sáng và được khán giả yêu mến. Cùng với Tiếng trống Mê Linh, Rồng Phượng, vở cải lương Người ven đô cũng nằm trong 50 tác phẩm văn học nghệ thuật tiêu biểu của thành phố từ năm 1975 đến nay.
Theo Tiến sĩ Đỗ Dũng, người có nhiều năm nghiên cứu cải lương Nam Bộ, nghệ thuật cải lương Nam Bộ có giai đoạn phát triển mạnh từ sau ngày thống nhất đất nước cho đến cuối thập niên 80 của thế kỷ trước. Khoảng thời gian 15 năm đó được xem là thời hoàng kim của sân khấu cải lương thành phố. Thời ấy, khi nói đến bảng hiệu đoàn là khán giả nhớ đến tên vở diễn, nói đến tên vở diễn là người ta nhớ đến tác giả, nói đến nhân vật là nhớ đến diễn viên...
Theo các nhà nghiên cứu, phê bình, tác phẩm sân khấu cải lương giai đoạn này có sự chỉn chu từ nội dung đến hình thức, mang đậm tính văn học. Có thể nhắc đến các vở diễn tiêu biểu giai đoạn hoàng kim của sân khấu cải lương 1975-1990 còn in đậm trong ký ức khán giả, như: Đời cô Lựu, Tô Ánh Nguyệt, Tiếng hò sông Hậu, Dương Vân Nga, Lục Vân Tiên, Người ven đô, Tìm lại cuộc đời, Cây sầu riêng trổ bông, Tiếng trống Mê Linh, Bên cầu dệt lụa, Cánh cò trắng, Gánh cỏ sông Hàn, Tâm sự Ngọc Hân, Rạng Ngọc Côn Sơn, Nàng Hai Bến Nghé, Muôn dặm vì Chồng, Khách sạn Hào Hoa,... Nhiều kịch bản cải lương sau này của các tác giả như Đức Hiền, Hoàng Song Việt, Tô Thiên Kiều,... cũng đạt tính văn học cao ở nội dung thông điệp và hình tượng nghệ thuật.
Tuy nhiên, từ năm 2010 đến nay, những kịch bản cải lương mang tính văn học, tạo ấn tượng mạnh ngày càng ít dần. Việc tập trung khai thác các đề tài xã hội, hiện thực cuộc sống đôi khi dẫn đến thiếu đi chiều sâu văn học. Theo nhà báo, đạo diễn Thanh Hiệp, Trưởng ban Lý luận phê bình, Hội sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh, một số tác phẩm tập trung quá nhiều vào yếu tố giải trí, giảm bớt sự trau chuốt trong ngôn từ và ý nghĩa triết lý. Nhiều kịch bản cải lương hiện đại tập trung quá mức vào yếu tố giải trí, hài hước. Điều này đặt ra yêu cầu cho các tác giả cải lương phải nỗ lực nhiều hơn trong việc giữ gìn và phát triển chất văn học trong kịch bản.
Nhiều nhà nghiên cứu cải lương Nam Bộ cho rằng, nhìn vào những vở diễn đang công diễn tại Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang và các sân khấu trên địa bàn thành phố, có thể nhận ra khuynh hướng sáng tác hiện nay thiên về đề tài lịch sử hoặc chuyển thể từ các kịch bản kịch đang ăn khách. Nhiều kịch bản cải lương nổi tiếng trước đây cũng được dựng lại thường xuyên hơn, cho thấy lực lượng tác giả viết kịch bản cải lương hiện nay không nhiều, số lượng kịch bản mới có chất lượng còn rất ít. Tác giả hầu hết không được đào tạo chương trình biên kịch chính quy, họ là những người đam mê nghệ thuật cải lương, viết kịch bản theo cảm tính và kinh nghiệm. Vì vậy các kịch bản, từ cốt truyện đến việc xây dựng hình tượng nhân vật thường không sâu sắc.
Theo đạo diễn, Nghệ sĩ Ưu tú Ca Lê Hồng, tác giả viết kịch bản cải lương phải thật sự có kiến thức lý luận sân khấu vững chắc, có vốn sống và nhất là phải am hiểu về cải lương. Bên cạnh đó, từ người viết kịch bản đến đội ngũ thực hiện tác phẩm phải có sự liên kết, thấu hiểu nhau mới có thể tạo nên một vở diễn có giá trị, chất lượng nghệ thuật cao.
Sân khấu cần đổi mới theo kịp thời đại. Tuy nhiên, dù thay đổi đến đâu thì kịch bản văn học với đặc trưng thể loại (từ cấu trúc kịch bản, xung đột kịch, hình tượng nhân vật, ngôn ngữ) vẫn phải bảo đảm tính thống nhất trọn vẹn. Kịch bản văn học tốt là vấn đề cốt lõi để tạo nên sức sống cho một tác phẩm cải lương tồn tại lâu dài trong lòng công chúng.
Đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Trần Ngọc Giàu, Chủ tịch Hội Sân khấu thành phố mong muốn, thành phố có một cuộc thi phân tích kịch bản văn học của kịch nói và cải lương dành cho sinh viên các trường đại học; qua đó giúp các bạn hiểu hơn về cái đẹp trong nghệ thuật sân khấu cải lương, khơi dậy tình yêu cũng như niềm yêu thích sáng tác trong giới trẻ. Ông cũng đề xuất, thành phố cần thực hiện số hóa các kịch bản sân khấu cải lương của tác giả nổi tiếng để bảo tồn bản gốc, đồng thời tạo điều kiện cho các tác giả mới tiếp cận những kịch bản có tính văn học cao, nhằm học hỏi thêm kinh nghiệm sáng tác từ thế hệ đi trước.
“Ngoài ra, tại các cuộc liên hoan sân khấu cần có thêm giải thưởng vinh danh vai trò của tác giả chuyển thể, vì chính những tác giả này đã góp phần nâng cao tính văn học trong kịch bản cải lương”, đạo diễn Trần Ngọc Giàu chia sẻ thêm.
