Gây tổn thương não nặng nề
Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) đang điều trị cho một nữ bệnh nhân 19 tuổi (ở Hà Nội) bị ngộ độc do hút thuốc lá điện tử. Theo gia đình, nữ bệnh nhân nói trên có tiền sử hút thuốc lá điện tử cách đây sáu tháng. Trước khi nhập viện khoảng bốn ngày, bệnh nhân luôn cảm giác có người theo dõi và nói trong đầu. Tại thời điểm nhập viện, bệnh nhân có tình trạng run rẩy, vã mồ hôi, rối loạn nhịp tim, rối loạn tâm thần…
Hai sản phẩm thuốc lá điện tử được gia đình đưa tới bệnh viện thì một mẫu chứa hai chất ma túy tổng hợp (gồm: ADB - Butinaca, MDMB - Butinaca), mẫu còn lại chứa ba chất (gồm: ADB - 4 en - Pinaca, MDMB - 4 en - Pinaca, EDMB - 4 en - Pinaca); trong đó có hai chất là loại mới lần đầu tiên ghi nhận tại Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai).
Trường hợp khác cũng đang điều trị tại Trung tâm Chống độc là nam bệnh nhân T.V.H (22 tuổi, ở Thái Bình). Nam bệnh nhân này nhập viện trong tình trạng tím tái, co giật, nói nhảm, hoang tưởng, mất ngủ, ảo giác, vô niệu hoàn toàn, tổn thương đa cơ quan và nguy cơ ngừng tim. Người nhà bệnh nhân cho biết, H làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh. Gần đây, H có mua và sử dụng thuốc lá điện tử có tên Ampire Chill với giá hơn 600.000 đồng; có ngày hút tới ba đến bốn ống. Liên tục 10 ngày, H không ngủ được và có những hành động hoang tưởng về việc người khác xúi giục, thậm chí còn dọa giết cả bố và em trai.
Kết quả xét nghiệm phát hiện, bốn chất ma túy tổng hợp có trong tinh dầu mẫu thuốc lá điện tử mà bệnh nhân H sử dụng, gồm: MDMB - 4 en - Pinaca, MDMB - Chminaca, ADB - 4 en - Pinaca và ADB - Binaca. Hiện tại, sau bốn ngày điều trị, dù đã qua cơn nguy kịch nhưng H vẫn hôn mê, phải thở máy, tình trạng tổn thương não rất nặng nề.
Từ những ca bệnh nêu trên, TS, bác sĩ Nguyễn Trung Nguyên, Giám đốc Trung tâm Chống độc (Bệnh viện Bạch Mai) cảnh báo, điểm chung của các ca ngộ độc ma túy thế hệ mới là tình trạng rất nặng với những biểu hiện co giật, kích thích, vật vã, ảo giác, không kiểm soát được hành vi, tổn thương não và nhiều cơ quan khác. Đáng chú ý, các mẫu xét nghiệm ma túy có trong thuốc lá điện tử trước đây thường chỉ phát hiện một chất, chứ không trộn tới ba đến bốn chất như gần đây. Khi thuốc lá điện tử phối trộn thêm các chất lạ, chất kích thích, ma túy thì không thể lường trước được hậu quả và có thể dẫn tới những hệ lụy đau lòng, trong khi đối tượng sử dụng hầu hết là người trẻ, học sinh…
Theo số liệu của Trung tâm Chống độc, từ đầu năm 2023 đến nay, kết quả xét nghiệm các mẫu thuốc lá điện tử khiến bệnh nhân bị ngộ độc cho thấy, có 13 mẫu có thành phần ma túy, chất cần sa tổng hợp, trong đó có những loại ma túy thế hệ mới, chất độc 5F-ADB, ADB-Butinaca...
Phát sinh nhiều bệnh lý mới từ hút thuốc lá điện tử
Bà Nguyễn Thị Thu Hương, đại diện Quỹ Phòng, chống tác hại thuốc lá (Bộ Y tế) cho biết, Việt Nam vẫn là một trong 15 nước có số nam giới trưởng thành hút thuốc lá nhiều nhất thế giới. Đáng lo ngại, tỷ lệ hút thuốc lá điện tử ở người trưởng thành tăng 18 lần (từ 0,2% năm 2015 lên 3,6% năm 2020).
Bác sĩ Nguyễn Trung Nguyên còn cho biết, hút thuốc lá điện tử phát sinh hàng loạt bệnh, ngộ độc mới, thậm chí y học chưa biết, không thể đoán trước, không thể giải quyết hiệu quả và tăng gánh nặng xã hội. Chẳng hạn, có trường hợp bệnh nhân nữ, 20 tuổi nhập viện do ngộ độc thuốc lá điện tử trong tình trạng tổn thương đa tạng, hôn mê, co giật, sốc suy thận. Hay trường hợp bệnh nhân nam 39 tuổi đã đột quỵ do sử dụng thuốc lá điện tử. Theo bác sĩ Nguyên, người bị tổn thương não do sử dụng thuốc lá điện tử thường bị nặng gấp đôi so với đột quỵ thông thường…
Bên cạnh đó, bác sĩ Nguyễn Trung Nguyên cũng đưa ra cảnh báo về một bệnh lý mới gây tổn thương phổi cấp liên quan đến thuốc lá điện tử (EVALI) đã bùng phát tại Mỹ. EVALI chưa có phác đồ điều trị chính thức, tất cả bệnh nhân đều phải nhập viện với tỷ lệ 76% phải hỗ trợ thở oxy, 22% thở máy không xâm nhập, 26% đặt ống nội khí quản, một số ca phải can thiệp ECMO (thiết bị tim, phổi nhân tạo). Khi hồi phục, 25-85% bị di chứng xơ phổi với các mức độ khác nhau.
Xét nghiệm dịch đường hô hấp các bệnh nhân EVALI, phát hiện vitamin E acetate. “Việt Nam cũng đã phát hiện vitamin E acetate trong dung dịch thuốc lá điện tử nhưng đến nay chưa phát hiện ca bệnh EVALI. Tuy nhiên, sớm muộn gì, chúng ta cũng sẽ phải đối mặt với bệnh mới nổi này”, bác sĩ Nguyễn Trung Nguyên cho hay.
Kiểm soát thế nào?
Để kịp thời ngăn ngừa việc sử dụng các sản phẩm thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, Bộ Y tế đã có công văn gửi UBND các tỉnh, thành phố và bộ, ngành liên quan, đề nghị tăng cường truyền thông về tác hại của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, shisha; kiểm tra và xử lý nghiêm các trường hợp kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ đạo các trường học phối hợp với chính quyền địa phương thực hiện nghiêm quy định cấm bán thuốc lá và các sản phẩm thuốc lá mới phía ngoài cổng trường học theo quy định tại khoản 2, Điều 25 Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Để giảm thiểu tình trạng sử dụng thuốc lá tại Việt Nam, đại diện Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá (Bộ Y tế) đề xuất, tăng thuế thuốc lá, cấm quảng cáo, khuyến mãi và tài trợ, truyền thông rộng rãi đến người dân. Đồng quan điểm, bà Hoàng Thị Thu Hương, Vụ Pháp chế (Bộ Y tế) cho rằng, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, Luật Quảng cáo và các luật liên quan cấm quảng cáo, khuyến mại, tiếp thị thuốc lá trực tiếp tới người tiêu dùng dưới mọi hình thức. Việc kinh doanh, buôn bán tràn lan thuốc lá điện tử là trái các quy định pháp luật.
Theo bác sĩ Nguyễn Tuấn Lâm, chuyên gia WHO tại Việt Nam, thuế tiêu thụ đặc biệt trên giá bán lẻ thuốc lá của Việt Nam là 38,8%, trong khi đó ở Malaysia là 58,6%, Singapore là 67,5% và Thailand là 78,6%. Tỷ lệ này ở các nước phát triển là 67,9%, còn trung bình toàn cầu là 61,5%. Theo khuyến cáo của WHO, thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá cần ở mức 70-75% giá bán lẻ; tăng thuế thuốc lá thường xuyên để giá thuốc lá tăng nhanh hơn lạm phát và mức tăng thu nhập. Ngoài ra, nên tăng thuế thuốc lá để trong ngắn hạn nhằm đạt mục tiêu kế hoạch hành động quốc gia phòng, chống bệnh không lây nhiễm.
Chung quanh vấn đề tăng thuế đối với thuốc lá, bà Trần Thị Tuyết, Trưởng phòng Chính sách thuế giá trị gia tăng và tiêu thụ đặc biệt (Vụ Chính sách thuế - Bộ Tài chính) cho biết, định hướng chung trong chỉ đạo sửa đổi Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt thời gian tới là sẽ tăng thuế đối với rượu, bia, thuốc lá, đồ uống có đường theo tiêu chuẩn Việt Nam nhằm hạn chế tiêu dùng các sản phẩm có hại cho sức khỏe. Giai đoạn 2008-2019, chúng ta đã ba lần sửa thuế tiêu thụ đặc biệt với thuốc lá, nhưng mức thuế theo đánh giá vẫn còn thấp (tỷ lệ thuế trên giá bán lẻ chỉ chiếm khoảng 38,85%). Do vậy, để đạt được hiệu quả giảm tiêu dùng thuốc lá, Bộ Tài chính xét thấy cần thay đổi chính sách thuế thuốc lá theo hướng: Bổ sung thuế tuyệt đối (chuyển sang hệ thống hỗn hợp) với mức đủ lớn và tăng thuế theo một lộ trình để giá thuốc theo kịp mức tăng thu nhập và dần hướng tới mức thuế tối ưu là chiếm 75% giá bán lẻ, góp phần đạt mục tiêu giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá như khuyến cáo của WHO và các tổ chức hoạt động trong lĩnh vực y tế công cộng, cũng như định hướng của Đảng, Nhà nước.
Theo bà Vũ Thị Minh Hạnh, nguyên Phó Viện trưởng Chiến lược và Chính sách y tế (Bộ Y tế), chúng ta không nên truyền tải thông tin ngụy tạo là thuốc lá điện tử không có hại, thuốc lá điện tử giúp cai nghiện thuốc lá truyền thống... Thông tin nguy hại này khiến giới trẻ lầm tưởng, dễ nghiện thuốc lá mới theo đám đông. Cần cảnh báo, sử dụng thuốc lá nói chung, bao gồm thuốc lá thế hệ mới, ảnh hưởng đến giống nòi, chất lượng nguồn lao động. Tăng thuế đối với thuốc lá là cần thiết. “Cần phải nói thêm, buôn lậu thuốc lá không phải do thuế cao, 94% số quốc gia tăng thuế thuốc lá không làm gia tăng buôn lậu”, bà Vũ Thị Minh Hạnh nhấn mạnh thêm.
