Giá trị Di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An không gói gọn trong các dãy nhà ở phố cổ mà còn được mở rộng ra các vùng phụ cận như làng rau Trà Quế, làng gốm Thanh Hà, làng mộc Kim Bồng hay Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm… Sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nhiều quy chế trước đây được xây dựng đồng bộ cho toàn đô thị không còn phù hợp, dẫn đến sự chồng chéo về quản lý, bảo tồn và phát triển di sản.
Chồng chéo quản lý di tích
Theo thống kê của Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An, Hội An (cũ) có 1.439 di tích, với nhiều loại hình như di tích khảo cổ, kiến trúc-nghệ thuật, lịch sử cách mạng và danh lam thắng cảnh. Riêng khu vực I của phố cổ Hội An hiện có tổng cộng 1.194 di tích, gồm: Nhóm đặc biệt có 37 di tích; nhóm I có 95 di tích; nhóm II có 220 di tích; nhóm III có 339 di tích; số còn lại thuộc nhóm IV, trong đó có cả di tích thuộc sở hữu chung và di tích thuộc sở hữu riêng.
Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam (cũ) được chia thành các phường: Hội An, Hội An Đông, Hội An Tây và xã đảo Tân Hiệp. Trên cơ sở phân định địa giới hành chính, hệ thống di tích dù không thay đổi nhưng bị phân chia địa bàn quản lý. Phường Hội An, được thành lập trên cơ sở sắp xếp các phường Minh An, Cẩm Phô, Sơn Phong, Cẩm Nam và Cẩm Kim của thành phố Hội An cũ, hiện rộng 10,81km², dân số hơn 37.000 người và giữ vai trò trung tâm của không gian đô thị di sản Hội An, cho nên có số lượng di tích nhiều nhất.
Giá trị Di sản văn hóa thế giới Đô thị cổ Hội An không gói gọn trong các dãy nhà ở phố cổ mà còn được mở rộng ra các vùng phụ cận như làng rau Trà Quế, làng gốm Thanh Hà, làng mộc Kim Bồng hay Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm…
Theo Bí thư Đảng ủy phường Hội An Nguyễn Đức Bình, khó khăn lớn hiện nay là sự giao thoa, chồng lấn về chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và trách nhiệm giữa Trung tâm Bảo tồn di sản văn hóa thế giới Hội An với Ủy ban nhân dân phường Hội An. Trung tâm thực hiện nhiệm vụ chuyên môn về bảo tồn, quản lý di sản. Ủy ban nhân dân phường chịu trách nhiệm quản lý nhà nước toàn diện trên địa bàn. Thiếu cơ chế phối hợp đủ mạnh, đủ rõ nên có lúc xử lý công việc phân tán, chậm, lúng túng.
“Có việc thuộc quản lý hành chính của phường nhưng chịu tác động lớn bởi quy định chuyên môn về bảo tồn; có việc thuộc lĩnh vực bảo tồn nhưng phát sinh trực tiếp trong đời sống dân cư, kinh doanh, trật tự đô thị nên người dân phản ánh trước hết đến chính quyền phường. Nếu không tháo gỡ thì trách nhiệm sẽ bị chia cắt, xử lý vi phạm không kịp thời, còn người dân thì không biết rõ cơ quan nào có thẩm quyền”, đồng chí Nguyễn Đức Bình cho biết.
Bên cạnh đó, đặc thù của phố cổ Hội An là một “di sản sống”. Chính những người dân sống, sinh hoạt, buôn bán trong những ngôi nhà cổ đã làm nên “hồn cốt” cho nơi đây. Thế nhưng, vẫn còn nhiều hộ dân đang sinh sống trong các di tích do Nhà nước quản lý. Việc di dời và bố trí tái định cư cho các hộ này gặp nhiều khó khăn do chưa có cơ chế.
Đơn cử như gia đình ông Hứa Văn Lộc, sinh năm 1960, sinh sống trong di tích Nghĩa Từ, hay có tên gọi khác là miếu Âm Hồn, tọa lạc tại số 76/9A Trần Phú, khối An Định, thuộc khu vực bảo vệ cấp I khu vực phố cổ Hội An. Ông Lộc cho biết, từ năm 1975 đến nay, các thế hệ trong gia đình đã sinh sống trong di tích Nghĩa Từ để chăm lo hương hỏa. Vì đây là di tích thuộc Nhà nước quản lý nên gia đình ông không được cấp sổ đỏ.
“Hiện nay di tích đã xuống cấp nghiêm trọng, rất dễ sụp đổ. Do điều kiện kinh tế và sức khỏe của tôi không bảo đảm nên gia đình mong muốn được hỗ trợ nơi định cư mới để ổn định cuộc sống”, ông Lộc chia sẻ.
Bí thư Đảng ủy phường Hội An Nguyễn Đức Bình nói thêm: “Từ khi chính quyền địa phương hai cấp đi vào hoạt động, phường Hội An cũng rà soát, lên phương án bố trí tái định cư để di dời các hộ dân ra khỏi các di tích do Nhà nước quản lý nhằm bảo đảm điều kiện sống được tốt hơn cũng như công tác trùng tu, tôn tạo, quản lý, bảo vệ di tích. Tuy nhiên, vấn đề này vượt thẩm quyền của địa phương. Hơn nữa, Hội An là phường trung tâm nên quỹ đất để bố trí tái định cư không đủ. Do đó, địa phương đề nghị Trung ương, thành phố Đà Nẵng nghiên cứu cơ chế đặc thù đối với quản lý, bảo tồn và phát triển đô thị di sản thế giới phù hợp mô hình mới”.
Cần nghiên cứu tổng thể
Trước sáp nhập, thành phố Hội An luôn dẫn đầu về giá trị thương hiệu du lịch của tỉnh Quảng Nam (cũ) và đã đạt nhiều giải thưởng quốc tế. Tuy nhiên, không gian quản lý hiện nay đặt ra nhiều thách thức đối với công tác điều hành, bảo tồn vùng lõi di sản và các khu vực phụ cận.
Hội An là đô thị di sản, nhưng giá trị của Hội An không chỉ tập trung vào trong khu vực phố cổ mà được lan tỏa ra toàn bộ không gian sinh thái-văn hóa-biển đảo.
Bí thư Đảng ủy phường Hội An Đông Nguyễn Hưng
Bí thư Đảng ủy phường Hội An Đông Nguyễn Hưng cho hay, Hội An là đô thị di sản, nhưng giá trị của Hội An không chỉ tập trung vào trong khu vực phố cổ mà được lan tỏa ra toàn bộ không gian sinh thái-văn hóa-biển đảo.
Cùng nhận định trên, đồng chí Nguyễn Đức Bình cho rằng cần phải đẩy mạnh liên kết vùng Hội An theo tư duy “một không gian-nhiều sản phẩm-nhiều điểm đến-một thương hiệu chung”. Phường Hội An giữ vai trò hạt nhân di sản; phường Hội An Đông phát triển không gian biển, dịch vụ nghỉ dưỡng; phường Hội An Tây phát triển dịch vụ đô thị, làng nghề, nông nghiệp sinh thái; xã đảo Tân Hiệp phát triển du lịch sinh thái biển đảo, bảo tồn Cù Lao Chàm. Trên cơ sở đó, thành phố hình thành các tuyến du lịch liên hoàn.
Mới đây, tại buổi làm việc về định hướng phát triển kinh tế và triển khai quy hoạch chung cho các xã, phường: Hội An, Hội An Đông, Hội An Tây và Tân Hiệp, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng Lê Quang Nam yêu cầu các địa phương phải phát triển đô thị di sản Hội An hài hòa với cảnh quan đặc trưng vốn có; dự báo những tác động của biến đổi khí hậu, nhu cầu về dân sinh, mật độ khách du lịch...
Thành phố giao cho các địa phương khẩn trương xây dựng, hoàn thành quy hoạch chung, trên cơ sở đó quy hoạch phân khu. Quy hoạch chung phải bảo đảm tính tổng thể, liên kết, hình thành vùng đô thị đa lõi, đa lớp, đa tầng, đa trung tâm nhằm khai thác lợi thế tối đa của toàn vùng di sản.
