Hội thảo nhằm chia sẻ các bằng chứng mới nhất về thực trạng bán, quảng cáo, khuyến mại thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng tại Việt Nam; đồng thời lấy ý kiến chuyên gia, cơ quan quản lý, các tổ chức liên quan và cơ quan báo chí để hoàn thiện các khuyến nghị chính sách, góp phần tăng cường hiệu quả thực thi các quy định phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Đây cũng là hoạt động thuộc khuôn khổ dự án “Hỗ trợ phòng, chống tác hại của thuốc lá thông qua việc cung cấp bằng chứng về thực trạng bán, quảng cáo và khuyến mại các sản phẩm thuốc lá mới tại Việt Nam và khuyến nghị các giải pháp ngăn ngừa tác hại của thuốc lá mới”, do Tổ chức Chiến dịch vì Trẻ em Không thuốc lá (Campaign for Tobacco-Free Kids - CTFK), Hoa Kỳ tài trợ.
Theo đó, nghiên cứu được triển khai theo ba hợp phần chính, bao gồm: khảo sát trên nhóm sinh viên 18-24 tuổi nhằm đánh giá thực trạng sử dụng và phơi nhiễm với quảng cáo, khuyến mại thuốc lá mới; khảo sát các điểm bán lẻ từng kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng để ghi nhận mức độ tuân thủ và xu hướng chuyển dịch hoạt động kinh doanh; và cuối cùng là phân tích social listening trên các nền tảng số nhằm theo dõi sự thay đổi của môi trường truyền thông trực tuyến liên quan các sản phẩm thuốc lá mới.
Kết quả khảo sát với hơn 2.462 sinh viên đang theo học tại các trường đại học ở Hà Nội, Đà Nẵng, Huế và Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, 14,3% sinh viên đã từng thử thuốc lá điện tử và 3,3% hiện đang sử dụng. Đối với thuốc lá nung nóng, tỷ lệ này lần lượt là 6,2% đã từng thử và 0,8% hiện đang sử dụng. Độ tuổi trung bình bắt đầu sử dụng các sản phẩm thuốc lá mới là khoảng 16,9 tuổi.
Ngày 30/11/2024, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết 173/2024/QH15 đánh dấu bước ngoặt lớn về pháp lý trong công tác quản lý thuốc lá, khi cấm toàn diện thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng tại Việt Nam từ năm 2025. Quy định này cấm mọi hoạt động sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, chứa chấp và sử dụng nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ.
Kết quả sau khi triển khai, nghiên cứu ghi nhận những chuyển biến tích cực bước đầu trong việc kiểm soát thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng. Khảo sát tại 126 điểm bán lẻ từng kinh doanh các sản phẩm này và có địa chỉ cụ thể trên Google Maps cho thấy 64,3% cơ sở đã đóng cửa. Điều này cho thấy việc thực hiện Nghị quyết 173 đã tác động rõ rệt đến chấm dứt hoạt động kinh doanh công khai tại các cửa hàng trực tiếp.
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng cho thấy có sự chuyển dịch các hoạt động kinh doanh, quảng cáo, tiếp thị sản phẩm sang môi trường Internet. Trong số các điểm bán được khảo sát, 34,9% đã chuyển sang bán hàng trực tuyến.
Đồng thời, 39,2% sinh viên cho biết vẫn tiếp xúc với quảng cáo thuốc lá điện tử hoặc thuốc lá nung nóng trong vòng 30 ngày qua, chủ yếu qua Facebook (65,2%), TikTok (48,7%), Google (48,3%) và YouTube (35,4%).
Kết quả này cho thấy, sau khi hoạt động bán hàng trực tiếp bị hạn chế, các doanh nghiệp và người bán đang thích ứng bằng cách đẩy mạnh hiện diện trên Internet, tận dụng mạng xã hội, nền tảng tìm kiếm và các hình thức quảng bá trực tuyến để duy trì khả năng tiếp cận người dùng. Nghiên cứu cho thấy môi trường xã hội và truyền thông số tiếp tục có ảnh hưởng rõ rệt đến sự tiếp cận và hành vi sử dụng, đặc biệt ở thanh thiếu niên.
Phát biểu ý kiến tại hội thảo, đại diện của Tổ chức Campaign for Tobacco Free Kids, Thạc sĩ Bùi Thị Thu Giang, Quản lý chương trình chia sẻ: Những bằng chứng từ nghiên cứu quốc tế cho thấy, các tập đoàn thuốc lá lớn nhất thế giới đang sử dụng Facebook, Instagram, TikTok... để quảng bá sản phẩm thuốc lá mới.
Trong giai đoạn 2018-2025, đã có 3,4 tỷ lần nội dung quảng cáo 3 sản phẩm điển hình Vuse, Velo và IQOS tại hơn 60 quốc gia được ghi nhận. Nội dung này đã tiếp cận khoảng 385 triệu tài khoản, chủ yếu trên Instagram. Trong đó, 40% người xem là người trẻ dưới 25 tuổi, trong đó có khoảng 150 triệu thanh thiếu niên, bao gồm 16 triệu người dưới 18 tuổi.
Thảo luận tại hội thảo, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh rằng bằng chứng thu được không chỉ phản ánh thực trạng hiện nay mà còn cho thấy những thách thức mới trong công tác cấm quảng cáo, khuyến mại và tiếp thị thuốc lá trên Internet.
Do đó, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện chính sách và giám sát, thực thi pháp luật, truyền thông thay đổi nhận thức và hành vi hút thuốc lá để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thanh thiếu niên và trẻ em.
