Trước áp lực về kinh tế báo chí và sụt giảm doanh thu, các tòa soạn trong khu vực châu Á-Thái Bình Dương đã tiến hành nhiều mô hình đổi mới phòng tin, đổi mới phương thức tiếp cận độc giả, đa dạng hóa sản phẩm báo chí và đẩy mạnh hoạt động kinh doanh nhằm tăng nguồn thu và tìm kiếm tài trợ. Điểm chung của những kinh nghiệm đổi mới báo chí khu vực nằm ở yếu tố cân bằng giữa giá trị cốt lõi của mỗi tòa soạn với bài toán thích ứng trong kỷ nguyên số.
Quỹ Đổi mới truyền thông Malaysia
Được thành lập từ năm 1967 dưới sự quản lý của Bộ Thông tin và Truyền thông Malaysia, Thông tấn xã Malaysia (Bernama) hiện là đầu mối sản xuất, phát sóng và phân phối tin tức chính thống đến hệ thống các cơ quan truyền thông, cơ quan chính phủ, khối doanh nghiệp và công chúng.
Theo nhà báo Ari Mohamed, Biên tập viên Kinh tế của Bernama, quá trình chuyển đổi số nhanh chóng đặt ra những yêu cầu khắt khe đối với đội ngũ phóng viên khi khối lượng sự kiện và hoạt động cần theo dõi ngày một lớn. Đứng trước lượng độc giả năng động và hiểu biết, các biên tập viên tại tòa soạn Bernama phải tập trung nguồn lực cho hoạt động tác nghiệp tại hiện trường, nâng cao năng lực kiểm chứng thông tin và khai thác sâu hơn những câu chuyện mang tính nhân văn để thu hút người đọc.
Đặc biệt, nhu cầu của độc giả đối với thông tin kinh tế đã có sự dịch chuyển căn bản. Báo chí buộc phải chuyển từ vai trò phản ánh sự kiện đơn thuần sang phân tích và dự báo chuyên sâu. Để đáp ứng, đội ngũ nhân sự của Bernama tham gia những khóa đào tạo về phân tích dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào xử lý thông tin.
Đặc biệt, nhu cầu của độc giả đối với thông tin kinh tế đã có sự dịch chuyển căn bản. Báo chí buộc phải chuyển từ vai trò phản ánh sự kiện đơn thuần sang phân tích và dự báo chuyên sâu. Để đáp ứng, đội ngũ nhân sự của Bernama tham gia những khóa đào tạo về phân tích dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào xử lý thông tin.
Nhấn mạnh việc tìm kiếm nguồn tài trợ cho báo chí, nhà báo Ari Mohamed cho biết, Quỹ Đổi mới Truyền thông Malaysia là một trong những sáng kiến hợp tác công-tư lên tới 30 triệu ringgit (khoảng 199,5 tỷ VND), đang kêu gọi các cơ quan báo chí, truyền thông trong nước tham gia. Tính đến nay, đã có khoảng 50 tổ chức truyền thông đăng ký với Cục Thông tin và 34 cơ quan chính thức được lựa chọn để nhận nguồn tài trợ này, góp phần củng cố nguồn lực tài chính cho báo chí Malaysia.
Ngoài ra, các hãng công nghệ lớn như Google, Meta có văn phòng đặt tại Kuala Lumpur đều đưa ra những gói tài trợ, ký thỏa thuận và trả phí bản quyền hằng tháng cho các cơ quan báo chí, hãng tin tức. Đây cũng là một nguồn thu báo chí quan trọng.
Tòa soạn vận hành như một mô hình kinh doanh
Từ một chi nhánh của công ty xuất bản Dow Jones (Mỹ), hiện nay văn phòng Dow Jones tại Singapore đã nâng cấp trở thành trụ sở chính toàn khu vực châu Á-Thái Bình Dương (APAC). Đội ngũ nhân viên vào khoảng 150 đến 200 phóng viên, biên tập viên và cộng tác viên chuyên gia, phụ trách trang Newswires chuyên về mảng tin tức, dữ liệu cho giao dịch tài chính và ấn phẩm Wall Street Journal. Nổi bật với những phân tích tài chính, kinh doanh, kinh tế và địa chính trị sắc bén, các ấn phẩm gồm báo in và điện tử của Dow Jones là phân khúc tăng trưởng nhanh nhất trong số sản phẩm của tập đoàn truyền thông này.
Theo biên tập viên Yumiko Ono, hiện là Quản lý vận hành và Ngôn ngữ khu vực APAC của Dow Jones: “Để phát triển sản phẩm mới trong bối cảnh tòa soạn báo đang gặp nhiều thách thức, điều cốt lõi là sự linh hoạt và khả năng thích nghi với xu hướng tiêu dùng ngày càng thay đổi. Chẳng hạn, Wall Street Journal theo đuổi những bài viết phân tích chuyên sâu, xem đó là lợi thế định hình nên bản sắc, mang lại vị thế riêng biệt cho chúng tôi trong thời đại kỹ thuật số”.
Ba bước đổi mới trong tổ chức nội dung
Trao đổi ý kiến với biên tập viên Shea Driscoll của tờ South China Morning Post (SCMP - Hồng Kông, Trung Quốc), anh cho biết SCMP liên tục thay đổi cách vận hành tòa soạn, từ trình bày thông tin, phân tích dữ liệu đến phương thức tác nghiệp của nhà báo. Shea Driscoll chia sẻ: “Một bước đổi mới quan trọng mà SCMP đã thực hiện là cung cấp toàn bộ thông tin về độc giả và hiệu suất truy cập một cách công khai cho mọi người trong tòa soạn. Mỗi nhà báo, biên tập viên đều có thể tự do tìm hiểu dữ liệu về độc giả của tờ báo, những bài báo nào thu hút nhiều người đăng ký, thời gian trung bình họ dành cho mỗi bài báo, các chủ đề nào liên tục thu hút độc giả...
Việc đổi mới kho dữ liệu này giúp tòa soạn cải thiện nội dung và hiệu quả hoạt động. “Kinh nghiệm của chúng tôi cho thấy rằng, khi bạn đổi mới và trình bày thông tin một cách hữu ích, giá trị của việc chọn lọc thông tin sẽ cực kỳ cao. Nếu thể hiện chuyên môn của mình bằng những phương pháp thú vị và mới lạ, mọi người sẵn sàng bỏ ra một hoặc hai năm phí đăng ký để có thể tiếp tục truy cập thông tin”, Driscoll nói.
Xây dựng năng lực truyền thông quốc tế
Nhân Dân nhật báo là tờ báo lớn nhất Trung Quốc, hiện gồm có 23 ban chức năng, một đơn vị sự nghiệp trực thuộc, 33 cơ quan thường trú trong nước và 39 cơ quan thường trú ở nước ngoài. Ngoài Nhân Dân nhật báo hằng ngày và Nhân Dân nhật báo phiên bản hải ngoại, tòa soạn xuất bản gần 30 ấn phẩm khác nhau như Thời báo Hoàn Cầu, Nhân vật Hoàn Cầu, Thời báo Sức khỏe, Thời báo Chứng khoán, Diễn đàn Nhân dân, Tuần báo Quản trị quốc gia... Những năm gần đây, Nhân Dân nhật báo đẩy mạnh phát triển truyền thông hội tụ và xây dựng năng lực truyền thông quốc tế, đa dạng các loại hình truyền thông mới với hơn 10 nền tảng, bao gồm báo in, tạp chí, báo điện tử, ứng dụng di động, mạng xã hội và các tài khoản truyền thông số.
Mô hình tòa soạn hội tụ của Nhân Dân nhật báo còn được gọi là “Nhà bếp trung tâm”, nơi tập trung xử lý toàn bộ các thông tin, nguyên liệu đầu vào, để cho ra thành phẩm là các sản phẩm báo chí đa dạng. Tòa soạn hội tụ có Trung tâm điều phối thư ký-biên tập, có thể điều phối các bộ phận phóng viên, biên tập và kỹ thuật trong cả tòa soạn. Mô hình làm việc “thu thập một lần, sản xuất nhiều lần, phổ biến đa kênh” giúp tòa soạn điều phối hiệu quả việc thu thập thông tin đầu vào, biên tập và sản xuất nội dung, phổ biến và tương tác trên nhiều nền tảng với các ngôn ngữ khác nhau.
Ngoài đổi mới ở “thiết kế thượng tầng”, cơ chế phối hợp cụ thể trong tòa soạn cũng được đổi mới mạnh mẽ nhờ các studio, một dạng phòng làm việc cho nhóm phóng viên, biên tập, kỹ thuật để phát huy lợi thế làm việc nhóm. Đây là mô hình giúp cho phóng viên căn cứ theo nhu cầu, nhiệm vụ, tổ chức thành các nhóm tác nghiệp phối hợp giữa các phòng, ban, loại hình truyền thông, giữa địa bàn và những lĩnh vực chuyên môn khác nhau. Các studio này được tòa soạn hỗ trợ ở mức cao nhất về nguồn lực tài chính, công nghệ để sản xuất, phổ biến nội dung.
Đánh giá về mô hình tòa soạn của Nhân Dân nhật báo, Giáo sư Vương Quân Siêu của Trường Báo chí và Truyền thông, Đại học Thanh Hoa cho rằng, đây là nền tảng để đào tạo đội ngũ nhân lực truyền thông sáng tạo, đa nền tảng trong bối cảnh báo chí hội tụ.
Sự ưu tiên dành cho báo in như sản phẩm trung tâm tạo nên mô hình truyền thông có độ ổn định và tính tin cậy cao.
Xét trong bức tranh toàn cảnh khu vực, ngành báo chí đã chứng kiến nhiều mô hình và cách thích ứng khác nhau. Chẳng hạn, Nhật Bản được biết đến với ngành báo in có quy mô lớn, tính chuyên nghiệp cao và hệ thống phân phối senbaiten (giao báo tận nơi) quy củ và chặt chẽ. Dù tổng lượng phát hành hằng ngày của 5 nhật báo quốc gia lớn nhất là Yomiuri Shimbun, Asahi Shimbun, Mainichi Shimbun, Nikkei và Sankei Shimbun giảm khoảng một nửa trong giai đoạn 2004-2024, Nhật Bản vẫn giữ tỷ lệ phát hành báo in cao hàng đầu thế giới.
Sự ưu tiên dành cho báo in như sản phẩm trung tâm tạo nên mô hình truyền thông có độ ổn định và tính tin cậy cao. Tuy nhiên, phương thức vận hành này cũng gặp phải thách thức về chuyển đổi số, thiếu sức hút đối với thế hệ độc giả trẻ và làm giảm năng lực cạnh tranh trong bối cảnh người đọc ưu tiên đọc trên điện thoại thông minh và thiết bị số.
