Báo Nhân Dân từ ngọn cờ tư tưởng đến vai trò định hướng chính luận xã hội

Trong lịch sử Báo chí cách mạng Việt Nam, Báo Nhân Dân có một vị thế đặc biệt. Đó không chỉ là vị thế của một cơ quan báo chí Trung ương, mà là vị thế được tạo dựng bằng 75 năm đồng hành cùng những bước ngoặt lớn của đất nước, bằng sức nặng chính luận, bằng bản lĩnh chính trị và bằng niềm tin xã hội được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Sự ra đời của Báo Nhân Dân năm 1951 không phải một sự kiện báo chí thuần túy. Trong hoàn cảnh cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào giai đoạn quyết liệt, Đảng cần một cơ quan ngôn luận chính thức để thống nhất nhận thức, củng cố niềm tin, tổ chức lực lượng và cổ vũ tinh thần của toàn dân. Từ yêu cầu lịch sử ấy, Báo Nhân Dân xuất hiện như một bộ phận quan trọng của công tác lãnh đạo tư tưởng, chính trị của Đảng.

Từ những tờ báo cách mạng đầu tiên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập, qua các tờ báo tiền thân của Đảng đến Báo Nhân Dân, có thể thấy một mạch phát triển nhất quán: báo chí không đứng ngoài đời sống chính trị mà tham gia trực tiếp vào quá trình tổ chức lực lượng, định hướng tư tưởng và cổ vũ hành động xã hội. Ban Biên tập Báo Nhân Dân quy tụ nhiều đồng chí lãnh đạo cấp cao của Đảng, trong đó có các đồng chí Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Hoàng Quốc Việt, Nguyễn Chí Thanh, Lê Văn Lương. Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp viết hơn 1.200 bài cho Báo Nhân Dân với gần 30 bút danh.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, những số báo in giữa núi rừng Việt Bắc đã theo bước chân các đoàn quân vào chiến khu, đến các làng quê, đến từng lán trại, góp phần nuôi dưỡng ý chí kháng chiến. Báo Đảng khi ấy không chỉ ghi lại diễn biến của cuộc kháng chiến, mà góp phần tạo dựng khí thế chính trị, củng cố niềm tin vào thắng lợi. Chiến thắng Điện Biên Phủ lẫy lừng không chỉ làm thay đổi cục diện chiến tranh Đông Dương mà còn làm thay đổi nhận thức của thế giới về sức mạnh của các dân tộc thuộc địa trong cuộc đấu tranh giành độc lập.

Từ năm 1954 đến 1975, Báo Nhân Dân tiếp tục khẳng định vai trò ở một giai đoạn lịch sử đặc biệt: Miền bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội, miền nam tiến hành cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Tờ báo vừa là tiếng nói của công cuộc kiến thiết, vừa là hồi kèn xung trận. Những bài xã luận, bình luận rực lửa, những bản tin, phóng sự, ảnh báo chí nóng bỏng đã góp phần làm nên bức tranh sinh động của cuộc kháng chiến vĩ đại. Với những dòng tít hào sảng, giàu sức truyền cảm: “Hà Nội-Điện Biên Phủ trên không”, “Thủ đô của lương tri và phẩm giá con người”... đã có sức lan tỏa mạnh mẽ, kết tinh ý chí kiên cường của một dân tộc. Những năm tháng ấy, nhiều nhà báo của Báo Nhân Dân đã sống, viết và hy sinh như những người lính. Khái niệm “nhà báo-chiến sĩ” vì thế không phải một cách nói biểu tượng, mà là hiện thực nghề nghiệp của một thế hệ.

Sau thắng lợi vĩ đại của cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, năm 1975, bản lĩnh của báo Đảng được thử thách trong một hoàn cảnh khác. Đất nước thống nhất nhưng phải đối mặt với muôn vàn khó khăn: hậu quả chiến tranh, chiến tranh biên giới, bao vây cấm vận, khủng hoảng kinh tế-xã hội, sản xuất trì trệ, đời sống nhân dân thiếu thốn, niềm tin xã hội bị thử thách. Đó cũng là thời kỳ xuất hiện những tranh luận gay gắt về cơ chế quản lý, về con đường phát triển và cách tháo gỡ các ràng buộc đang kìm hãm sức sản xuất. Lúc bấy giờ Báo Nhân Dân đứng trước một yêu cầu không dễ: giữ vững định hướng chính trị nhưng phải nhìn thẳng vào thực tiễn. Đã xuất hiện nhiều tác phẩm bàn về cơ chế quản lý kinh tế, về sản xuất, phân phối, đời sống xã hội... góp phần tạo không khí tranh luận cần thiết trong giai đoạn chuẩn bị đổi mới.

Những phóng sự, điều tra về khoán hộ ở Vĩnh Phúc, Hải Phòng; những mô hình đổi mới cách làm ở An Giang, Thành phố Hồ Chí Minh... cung cấp thêm thực tiễn sinh động cho quá trình hình thành tư duy đổi mới của Đảng. Đặc biệt, chuyên mục “Những việc cần làm ngay” của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh với bút danh N.V.L, đăng trên Báo Nhân Dân từ năm 1987, đã tạo nên một không khí báo chí dân chủ, đấu tranh chống tiêu cực mạnh mẽ, được toàn dân quan tâm, hưởng ứng.

Từ những năm đầu Đổi mới, nhiều chuyển động lớn của đất nước đều có dấu ấn đồng hành của Báo Nhân Dân. Ở không ít thời điểm quan trọng, tờ báo không chỉ phản ánh sự thay đổi mà còn góp phần lý giải, định hướng và tạo đồng thuận xã hội. Từ những tranh luận về cơ chế kinh tế trong giai đoạn đầu mở cửa đến các vấn đề cải cách thể chế, xây dựng Nhà nước pháp quyền; đổi mới, chỉnh đốn Đảng; phát triển kinh tế tư nhân hay bảo vệ nền tảng tư tưởng trong bối cảnh mới, tiếng nói chính luận của Báo Nhân Dân luôn gắn với nhiệm vụ giữ ổn định nhận thức xã hội, củng cố niềm tin và tạo sự thống nhất về tư tưởng trước những vấn đề lớn của đất nước.

Suốt trong nhiều năm, vị thế ấy được tạo dựng bởi nhiều thế hệ cây bút có bản lĩnh và thẩm quyền nghề nghiệp. Từ các nhà báo Trường Chinh, Hoàng Tùng, Hồng Hà, Hà Đăng, Hữu Thọ đến nhiều thế hệ nhà báo kế tiếp, Báo Nhân Dân luôn có những cây bút nhuần nhuyễn lý luận với thực tiễn, chuyển hóa những vấn đề chính trị lớn thành ngôn ngữ báo chí có sức thuyết phục xã hội. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều bài xã luận quan trọng của Báo Nhân Dân đã trở thành lời hiệu triệu hành động trong các giai đoạn cách mạng.

Từ cuối những năm 90 thế kỷ XX, khi internet vào Việt Nam, rồi mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo ngày càng tác động sâu sắc đến đời sống xã hội, đã và đang đặt ra những thách thức lớn đối với báo chí. Trong môi trường ấy, báo chí không còn độc quyền thông tin. Giá trị cốt lõi của báo chí chính thống nằm ở độ tin cậy, năng lực kiểm chứng và chiều sâu phân tích.

Việc Báo Nhân Dân điện tử ra đời rất sớm, năm 1998, khi môi trường mạng còn xa lạ với phần lớn báo chí Việt Nam, cho thấy tờ báo đã ý thức khá nhanh về sự thay đổi của không gian truyền thông. Trong 10 năm trở lại đây, từ nền tảng báo in truyền thống, Báo Nhân Dân từng bước xây dựng hệ sinh thái truyền thông đa nền tảng với các phiên bản điện tử bằng nhiều ngôn ngữ; phát triển multimedia, e-magazine, infographic, video, báo chí dữ liệu; tổ chức tòa soạn hội tụ và đẩy mạnh phân phối nội dung trên không gian số.

Đặc biệt, trong những năm gần đây Báo có nhiều dấu ấn đổi mới, gắn bó với công chúng. Hàng chục nghìn người trẻ xếp hàng nhận phụ san kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, Kỷ niệm 50 năm Ngày Giải phóng miền nam, thống nhất đất nước. Những ấn phẩm tích hợp công nghệ thực tế ảo tăng cường khiến nội dung lịch sử-văn hóa vốn được coi là khô khan trở nên trực quan, hấp dẫn hơn. Các chiến dịch truyền thông đa nền tảng về lịch sử, văn hóa, chủ quyền quốc gia cho thấy báo Đảng đang tìm cách bước vào không gian truyền thông hiện đại bằng phương thức tiếp cận mới. Chương trình nghệ thuật chính luận “Tổ quốc trong tim”- thậm chí được công chúng gọi là “Concert quốc gia”- cũng là một thí dụ đáng chú ý. Đó không chỉ là một sự kiện văn hóa-nghệ thuật, mà còn là cách báo chí chính trị kết nối cảm xúc công chúng, nhất là giới trẻ. Những chuyển động ấy cho thấy đổi mới của Báo Nhân Dân không dừng ở hình thức trình bày. Đó là nỗ lực đưa nội dung chính trị-lịch sử đến với công chúng bằng ngôn ngữ của thời đại số, đồng thời vẫn giữ trục giá trị của một tờ báo Đảng.

Trong phát biểu tại buổi làm việc với Báo Nhân Dân nhân dịp kỷ niệm 75 năm Ngày báo ra số đầu, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra yêu cầu rất rõ: Báo Nhân Dân phải trở thành một trung tâm tư tưởng, một trung tâm chính luận, một lực lượng có khả năng định hướng nhận thức xã hội; phải giữ vững nền tảng và dẫn dắt đổi mới... Đó không chỉ là sự ghi nhận vị thế của tờ báo, mà còn là một yêu cầu rất cao về trách nhiệm lịch sử trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Suy xét thấu đáo từ những gợi mở ấy có thể thấy, vấn đề cốt lõi của Báo Nhân Dân hôm nay không còn nằm chủ yếu ở công nghệ hay hình thức thể hiện. Sau nhiều năm chuyển đổi số mạnh mẽ, Báo Nhân Dân đã từng bước xây dựng được một hệ sinh thái truyền thông hiện đại, mở rộng đáng kể khả năng tiếp cận công chúng trên không gian số. Nhưng công nghệ, xét đến cùng, vẫn chỉ là công cụ; điều quyết định sức mạnh của báo chí vẫn là bản lĩnh chính trị, chiều sâu tư tưởng và giá trị nhân văn.

Một tờ báo muốn có khả năng định hướng nhận thức xã hội không thể chỉ dừng ở việc đưa tin nhanh hay trình bày hiện đại. Điều quan trọng hơn là giúp công chúng hiểu đúng bản chất vấn đề, nhìn rõ xu hướng vận động của thực tiễn và nhận diện được đâu là lợi ích lâu dài của quốc gia-dân tộc giữa rất nhiều luồng thông tin, quan điểm và cảm xúc đang va đập hằng ngày trên không gian mạng.

Xã hội hôm nay không thiếu thông tin, nhưng lại rất thiếu những phân tích đủ độ sâu, đủ độ tin cậy và đủ sức tạo dựng đồng thuận. Giữa không gian mạng bị chi phối bởi thuật toán, giật gân và hiệu ứng đám đông, báo chí chính thống càng phải là tiếng nói của lý trí, kiểm chứng và định hướng. Nếu mất đi chuẩn mực thông tin, chạy theo cảm xúc tức thời, báo chí chính luận sẽ tự đánh mất thẩm quyền xã hội của mình. Một trung tâm chính luận phải đủ bản lĩnh để bảo vệ cái đúng, đủ chiều sâu để lý giải những vấn đề phức tạp của đời sống chính trị-xã hội và đủ uy tín để tạo dựng niềm tin công chúng trong một môi trường truyền thông mà thật-giả, đúng-sai nhiều khi bị làm mờ bởi tốc độ lan truyền thông tin quá nhanh.

Suy cho cùng, sức mạnh của một tờ báo vẫn thuộc về người cầm bút. Trong nhiều giai đoạn lịch sử, sức mạnh chính luận của Báo Nhân Dân luôn gắn liền với những cây bút lớn. Đó không chỉ là những người viết sắc sảo về nghề nghiệp, mà còn là những người có tầm tư tưởng, có trải nghiệm thực tiễn và có khả năng chuyển hóa những vấn đề lý luận, chính trị thành ngôn ngữ báo chí gần gũi, dễ tiếp nhận nhưng vẫn giữ được chiều sâu học thuật và sức nặng định hướng.

Chính điều đó tạo nên thẩm quyền xã hội của Báo Nhân Dân trong nhiều thập niên qua. Vì vậy, yêu cầu xây dựng đội ngũ hôm nay không thể chỉ dừng ở đào tạo kỹ năng làm báo đa phương tiện hay khả năng sử dụng công nghệ. Điều quan trọng hơn là bồi đắp bản lĩnh chính trị, chiều sâu văn hóa, năng lực tư duy độc lập và tinh thần dấn thân nghề nghiệp cho đội ngũ người làm báo. Một trung tâm tư tưởng không thể được tạo nên chỉ bằng công nghệ hiện đại hay các nền tảng truyền thông mới, mà trước hết phải được tạo nên bởi những con người có năng lực tư tưởng, có trách nhiệm xã hội và có khả năng đối thoại với thực tiễn của đất nước.

Cho dù phương thức làm báo thay đổi thế nào, giá trị cốt lõi của Báo Nhân Dân vẫn không thay đổi. Đó là độ tin cậy, là uy tín chính trị-xã hội, là trách nhiệm trước Đảng, trước đất nước và Nhân dân. Tài sản lớn nhất của một tờ báo, sau cùng, vẫn là niềm tin của bạn đọc. Chính từ niềm tin ấy, Báo Nhân Dân giữ được vị thế đặc biệt của mình suốt 75 năm qua, không chỉ thông tin, phản ánh thời sự, mà đã tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành nhận thức xã hội, góp phần định hướng dư luận và đồng hành cùng những bước chuyển lớn của đất nước qua từng giai đoạn lịch sử.