Nhận thức rõ trách nhiệm trong việc giữ gìn văn hóa dân tộc, Trường phổ thông dân tộc bán trú tiểu học và trung học cơ sở Nậm Khao (xã Mường Tè, tỉnh Lai Châu) đã lồng ghép việc bảo tồn di sản văn hóa của các dân tộc ngay trong từng tiết học, từng hoạt động trải nghiệm của học sinh.
Đường vào xã Mường Tè hôm nay đã được trải nhựa, uốn lượn men theo bờ sông Đà hùng vĩ. Trước kia, nơi đây được coi là “rừng thiêng nước độc”, nay hạ tầng giao thông được đầu tư xây dựng cho nên đường đi đã bớt xa, cuộc sống của bà con cũng dần đổi thay.
Tuy nhiên, đời sống văn hóa truyền thống của địa phương dường như bị thu hẹp. Đơn cử người Cống và người La Hủ ở Nậm Khao (xã Nậm Khao cũ nay thuộc xã Mường Tè) vốn là những dân tộc thiểu số đặc biệt, nền văn hóa của họ khá “nhạy cảm” trước làn sóng hiện đại hóa, phát triển kinh tế. Thực tế dễ thấy, hiện tại lớp trẻ không còn mặc trang phục truyền thống hằng ngày, các làn điệu dân ca dần thưa người hát, câu chuyện cổ chỉ còn trong ký ức của lớp già làng... Chính vì vậy, việc đưa văn hóa truyền thống vào trường học được xem là cách làm nhân văn và bền vững mà Trường phổ thông dân tộc bán trú tiểu học và trung học cơ sở Nậm Khao đang triển khai, thực hiện.
Người Cống ở Lai Châu hiện chỉ có khoảng 350 hộ dân với hơn 1.500 nhân khẩu, cư trú chủ yếu tại các xã Nậm Khao, Mường Mô, Bum Tở. Bà con người Cống không có chữ viết riêng, trong khi tri thức, phong tục đều được truyền miệng qua lời ca, điệu múa, lễ hội. Bởi vậy, kho tàng văn hóa dân gian rất phong phú, song cũng dễ bị mai một do dân số ít, đời sống khó khăn và sự giao thoa văn hóa...
Trong khi đó, người La Hủ tuy đông hơn, nhưng do điều kiện kinh tế còn lạc hậu cho nên việc bảo tồn các giá trị truyền thống cũng gặp nhiều hạn chế. Chính vì thế, việc học sinh được tìm hiểu về văn hóa dân tộc mình ngay tại trường học đã giúp các em thêm tự hào, ý thức hơn trong gìn giữ “linh hồn” dân tộc. Hiệu trưởng Vũ Xuân Khoa cho biết: “Học sinh nhà trường chủ yếu là đồng bào Cống và La Hủ, để góp phần giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào, chúng tôi lồng ghép yếu tố văn hóa vào từng tiết học.
Đơn cử, trong giờ Âm nhạc, học sinh không chỉ học về âm điệu, tiết tấu mà còn được ngân nga những bài hát dân ca mà bao đời nay người Cống, La Hủ đã hát. Trong giờ Lịch sử, các em được nghe kể về phong tục cưới hỏi, lễ hội dân tộc mình cùng với kiến thức về thế giới, lịch sử nhân loại, lịch sử đất nước”. Cô giáo Tống Thị Quyển, giáo viên dạy môn Lịch sử cho biết: “Ngoài kiến thức trong sách giáo khoa, chúng tôi hướng các em đến với văn hóa truyền thống của chính dân tộc mình. Vào thứ ba và thứ năm hằng tuần, học sinh đồng loạt mặc trang phục truyền thống.
Hơn 100 học sinh trong sắc áo dân tộc trên sân trường tạo nên bức tranh đầy màu sắc. Chúng tôi hiểu rằng, trang phục không chỉ để mặc, mà mỗi đường chỉ, hoa văn đều kể một câu chuyện về thế giới quan, là ký ức, hồn cốt dân tộc. Khi học sinh tự hào khoác lên mình bộ trang phục ấy, nghĩa là văn hóa truyền thống vẫn đang được trao truyền, di sản vẫn “sống”, chứ không “ngủ yên” trong bảo tàng”. Không dừng lại ở đó, nhà trường còn xây dựng phòng truyền thống - nơi trưng bày và lưu giữ hiện vật do chính bà con, nghệ nhân trao tặng.
Từ khung cửi dệt vải, bộ trang sức bạc, chiếc gùi tre, váy áo, đến nhạc cụ, vật dụng sinh hoạt hằng ngày, tất cả đã trở thành bài học trực quan sinh động. Những hiện vật ấy không chỉ là giáo cụ mà như những “lời kể” của quá khứ, là sợi dây kết nối giữa thế hệ hôm nay với cội nguồn dân tộc. Em Lò Thị Trang, học sinh lớp 9, dân tộc Cống cho biết: “Được học về văn hóa truyền thống của dân tộc mình ngay tại chương trình học của trường, em rất tự hào. Ở đây không chỉ có văn hóa của người Cống mà còn của người La Hủ, giúp chúng em hiểu hơn về nhau, về bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc.
Em mong rằng sau này, những tiết học như thế vẫn được duy trì để thế hệ sau không quên truyền thống, lịch sử của dân tộc mình”. Nhận thấy tâm huyết của nhà trường, các bậc phụ huynh không chỉ gửi con đến lớp mà còn cùng thầy cô truyền dạy điệu múa, trò chơi dân gian, làn điệu dân ca, dân vũ. Nhờ vậy, văn hóa truyền thống hòa vào hoạt động giáo dục, trở thành một phần của đời sống học đường. Việc làm ấy tuy không thể làm giảm sự mai một do quá trình giao lưu, hội nhập, nhưng nhà trường đã từng bước góp phần gìn giữ, bồi đắp bản sắc, góp phần giúp văn hóa truyền thống được bảo tồn và phát huy trong đời sống hiện đại.
