Nền văn hóa dân gian đa dạng
Xứ Lạng là nơi lưu giữ nhiều loại hình dân ca, dân vũ truyền thống như hát Then đàn tính, hát Sli, múa sư tử mèo của đồng bào Tày, Nùng; hát Páo dung của đồng bào Dao; dân ca đồng bào H’Mông đen (Tú sỉ Na Miẻo)... Trong đó, di sản “thực hành Then” của người Tày, Nùng Lạng Sơn, nhóm dân cư bản địa, là loại hình diễn xướng dân gian vừa phản ánh đời sống tâm linh vừa gắn với sinh hoạt văn nghệ của nhân dân. Hiện, toàn tỉnh có hơn 600 nghệ nhân thực hành Then, trong đó có 34 nghệ nhân được phong tặng Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú với hai loại hình: Thực hành tín ngưỡng; nghệ thuật trình diễn dân gian.
Nghệ nhân Nhân dân Hà Mai Ven, xã Đồng Đăng cho biết: Một trong những điểm đặc sắc của Then là ngôn ngữ chứa đựng chiều sâu văn hóa. Nội dung các khúc hát Then toát lên tư tưởng nhân văn sâu sắc, thể hiện tình yêu thiên nhiên, tình yêu đôi lứa, nghĩa vợ chồng, đạo lý làm người, lòng yêu làng bản, quê hương...
Khác với hát Then, hát Sli gắn bó với sinh hoạt hằng ngày của đồng bào. Sli trong tiếng Nùng nghĩa là “thơ”, hát Sli là hình thức hát giao duyên đối đáp nam nữ qua các câu thơ. Sli có ba lối hát cơ bản là hát nói (đọc thơ), xướng Sli (ngâm thơ) và dằm Sli hoặc nhằm Sli (lên giọng hát). Tại Lạng Sơn phổ biến Sli slình làng của tộc Nùng Cháo, tộc Nùng Phàn Slình có Sli sloong hao, tộc Nùng Inh có Sli Inh và tộc Nùng An có hát Hèo phưn.
Năm 2019, hát Sli của người Nùng tỉnh Lạng Sơn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Mỗi dịp lễ, Tết, sự kiện lớn, không khó bắt gặp nhiều đồng bào Nùng gặp gỡ, giao lưu qua những câu Sli giữa nhịp sống sôi động tại trung tâm tỉnh.
Theo các tài liệu lịch sử, tín ngưỡng thờ Mẫu xuất hiện ở Lạng Sơn từ khoảng cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, qua sự giao lưu và tiếp nhận với tín ngưỡng dân gian bản địa, khi một bộ phận người Kinh lên định cư, giao thương và mang theo tín ngưỡng của mình. Đến nay, tín ngưỡng thờ Mẫu đã hòa quyện cùng đời sống văn hóa tâm linh của người dân Lạng Sơn, song hành với các tín ngưỡng bản địa của đồng bào các dân tộc thiểu số.
Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tân Văn, chuyên gia cao cấp về Công viên địa chất, Lạng Sơn từ lâu đã là vùng đất thuận lợi cho các hoạt động kinh tế biên mậu. Điều này cùng với các biến thiên của lịch sử đã dẫn đến quá trình một bộ phận người Việt (Kinh) lên định cư, giao thương và đem theo tín ngưỡng của họ. Tại Lạng Sơn, một số di tích có đối tượng thờ phụng gắn với thần linh Tứ phủ đã đi vào lời ca chầu văn, như đền Bắc Lệ thờ Chầu Bé Bắc Lệ; đền Mỏ Ba thờ Chầu Mười; đền Suối Ngang, Suối Lân thờ Mẫu Liễu Hạnh và các thánh trong hệ thống Tứ phủ…
Lạng Sơn hiện có chín di sản được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia; hai di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (thực hành Then của người Tày, Nùng và tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt). Những giá trị văn hóa dân gian này là niềm tự hào của người dân xứ Lạng, chứa đựng nguồn sức mạnh nội sinh to lớn.
Gắn bảo tồn với phát triển du lịch
Tỉnh Lạng Sơn xác định bảo đảm hài hòa, hợp lý giữa công tác gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân gian với phát triển du lịch, từ đó tạo động lực phát triển kinh tế-xã hội. Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nguyễn Đặng Ân cho biết, từ năm 2016 đến nay, tỉnh đã triển khai thực hiện nhiều dự án, đề án có hiệu quả…
Cụ thể, năm 2019, tỉnh ban hành Kế hoạch số 117/KH-UBND về thực hiện Đề án “Bảo tồn, phát huy trang phục truyền thống các dân tộc thiểu số Việt Nam” với tổng kinh phí khoảng 35,3 tỷ đồng; năm 2021, ban hành Quyết định số 741/QĐ-UBND về thực hiện Đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị múa sư tử dân tộc Tày, Nùng tỉnh Lạng Sơn giai đoạn 2021-2030”; năm 2022, ban hành Kế hoạch số 42/KH-UBND về thực hiện Đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị dân ca, dân vũ, dân nhạc của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2021-2030” với tổng kinh phí hơn 80 tỷ đồng...
“Thực hiện Dự án 6 của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021- 2030, từ năm 2022 đến nay, Sở đã phối hợp các ngành chức năng, các địa phương tích cực triển khai một số tiểu dự án thành phần. Sở cũng đã thành lập 12 câu lạc bộ văn nghệ quần chúng theo mô hình sinh hoạt văn hóa dân gian dân tộc, truyền dạy kiến thức, thực hành trình diễn một số loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian... qua đó tạo các sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng”, ông Ân chia sẻ.
Việc Công viên địa chất Lạng Sơn được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu cũng đánh dấu mốc quan trọng trong phát triển văn hóa của tỉnh. Tỉnh đặt mục tiêu trung bình mỗi năm bảo quản, tu bổ, phục hồi ít nhất năm di tích; tổ chức ba lớp truyền dạy văn hóa phi vật thể; tiếp tục nghiên cứu và phục dựng các lễ hội truyền thống của đồng bào trong vùng công viên địa chất, từ đó xây dựng các sản phẩm du lịch đặc trưng.
Ông Hoàng Xuân Thuận, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến Đầu tư, Thương mại và Du lịch tỉnh cho biết, đơn vị đã xây dựng các tuyến, điểm du lịch trong vùng công viên với chủ đề “Dòng chảy sự sống nơi miền đất thiêng” trên nền tảng gắn kết các địa điểm tiêu biểu về lịch sử tiến hóa và tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, các di sản văn hóa đặc sắc và cảnh quan thiên nhiên. Các tuyến du lịch chủ yếu đi qua trục Quốc lộ 1A, 1B, 4B và 279, thuận tiện cho du khách di chuyển.
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 7/1/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam được coi là quyết sách chiến lược cho các địa phương mở rộng không gian, xác định nguồn lực nội sinh, động lực phát triển văn hóa bản địa trong giai đoạn phát triển mới. Để thực hiện Nghị quyết có hiệu quả, tỉnh Lạng Sơn cần chuyển hóa quyết tâm chính trị thành chính sách cụ thể; bố trí đủ và đúng trọng tâm các nguồn lực hiện có; cần coi việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa bản địa không chỉ là nhiệm vụ của ngành văn hóa, mà là trách nhiệm gắn với tình yêu quê hương xứ Lạng của mỗi cán bộ, đảng viên và người dân trong tỉnh.
