Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn chuyển đổi rất mạnh của thị trường lao động: Dân số bắt đầu già hóa, lao động giá rẻ không còn là lợi thế, trí tuệ nhân tạo (AI) đã đi vào mọi ngành nghề... Khẩn trương cơ cấu lại thị trường lao động, tăng cường khả năng thích ứng là những giải pháp then chốt, bảo đảm cho người lao động có cơ hội phát triển bền vững.
---
Sự tác động trên diện rộng
Với tốc độ phát triển và lan tỏa mạnh mẽ vượt hơn những dự đoán trước đó, AI đang trở thành một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sự thay đổi sâu sắc đối với thị trường lao động của thế giới và Việt Nam không phải ngoại lệ. Việc AI ngày càng hoàn thiện nhất là khi được kết hợp với các hệ thống tự động, robot, khiến cho nhân sự ở nhiều lĩnh vực ngành, nghề có nguy cơ bị thay thế.
Cơ cấu thị trường lao động đang thay đổi vô cùng nhanh chóng. Một báo cáo của Microsoft Vietnam hồi giữa năm 2025 cho thấy: Việt Nam có khoảng một triệu kỹ sư công nghệ thông tin, và một nửa có thể phải chuyển đổi công việc bởi AI; 91% lãnh đạo doanh nghiệp đang cân nhắc tuyển dụng nhân sự các vị trí chuyên biệt về AI. Nhìn nhận về thị trường lao động thời AI, ông Nguyễn Văn Khoa, Chủ tịch Hiệp hội Phần mềm và Dịch vụ công nghệ thông tin Việt Nam VINASA, chỉ ra thực trạng: Nhiều doanh nghiệp đã giảm tới 70% nhân sự sau khi áp dụng AI.
Hơn thế, sự phát triển của một nhánh AI là GenAI (trí tuệ nhân tạo tạo sinh) sẽ còn “đe dọa” nhiều hơn đến người lao động. Cụ thể, Báo cáo về “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm” vừa được Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam công bố đã đưa ra nhận định: Sự phát triển nhanh của GenAI đang đặt ra những thay đổi sâu sắc đối với thị trường lao động Việt Nam. Theo đó, khoảng 20,8% việc làm, tương đương 11,5 triệu lao động có khả năng bị tác động; GenAI không thay thế toàn bộ nghề nghiệp, mà tác động mạnh đến cấu trúc nhiệm vụ trong từng công việc. Điều này đồng nghĩa với việc nhiều vị trí sẽ phải được “tái thiết kế” nhanh chóng.
Có thể thấy rõ, công nghệ càng phát triển thì lao động truyền thống càng ít việc. Điều này vô hình trung tạo thành một tầng lớp “thất nghiệp ẩn”, những con người vẫn đi làm nhưng không đủ thu nhập, không còn cơ hội phát triển. Bởi thế, lời cảnh báo của TS Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng Trường cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội, là có cơ sở. “Việt Nam thiếu đội ngũ lao động có trình độ chuyên môn giỏi trong các lĩnh vực mới, đã vậy khả năng chuyển đổi nghề nghiệp còn nhiều hạn chế. Người lao động không còn có thể “bình chân như vại” được nữa”, TS Phạm Xuân Khánh nhấn mạnh.
Thực tế cũng cho thấy, AI không chỉ tạo ra áp lực đối với đội ngũ công nhân, kỹ thuật viên, mà sâu xa hơn, còn tạo ra thách thức khi thị trường lao động nước ta không đáp ứng được nhu cầu ngày một gia tăng về nhân lực số chất lượng cao.
---
Thay đổi, hay bị bỏ lại?
Khi AI thâm nhập sâu vào thị trường lao động, rất nhiều người tự đặt câu hỏi: Bao giờ đến lượt mình bị thay thế, và làm thế nào để tự giúp mình? Anh Trịnh Bá Hưng, cựu sinh viên Trường cao đẳng nghề Bách khoa Hà Nội, từng đạt giải nhì kỳ thi Kỹ năng nghề thành phố Hà Nội, tốt nghiệp hạng xuất sắc, hiện đang làm cho một doanh nghiệp chuyên về cơ khí khi được hỏi cũng tỏ ra lo lắng cho tương lai. Hiện AI đang thay thế ở nhiều công đoạn mà anh vốn có năng lực cao như công nghệ tiện, phay... “Chỉ còn một cách, là người lao động phải chủ động, làm giỏi các việc mà máy móc không thể thay thế”, anh Hưng tâm sự.
Chung suy nghĩ, anh Nguyễn Văn Tịnh, nhân viên trực thông tin, ga Hải Vân Bắc (Công ty Thông tin tín hiệu đường sắt Hải Vân) chia sẻ: “Trước nhu cầu thực tế nhu cầu công việc, cơ quan đang tạo điều kiện cho tôi học liên thông, chuyên ngành tự động hóa. Nếu không học, những người như chúng tôi rất khó đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao trong vận hành đường sắt”.
Việc tự học, đào tạo lại, nâng cao kỹ năng cũng là kinh nghiệm của hầu hết các quốc gia phát triển, và họ đã làm việc đó từ lâu. Trong thực tế, số lượng sinh viên tốt nghiệp ngành công nghệ thông tin mỗi năm khá lớn nhưng chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế của doanh nghiệp, đặc biệt ở các lĩnh vực mới như AI, dữ liệu lớn hay an ninh mạng. Để hướng tới sự phát triển, chúng ta không thể xóa nhòa khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu của thị trường nhưng chắc chắn phải tìm cách thu hẹp khoảng cách đó.
NHIỀU CÁCH ĐỂ PHÁT TRIỂN NHÂN LỰC
Chúng ta cần tăng cường công tác quản lý nhà nước về thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực, đẩy mạnh sự liên kết, hợp tác đồng bộ các hoạt động hướng nghiệp, tuyển sinh, đào tạo gắn kết thực hành và nhu cầu sử dụng lao động; tạo điều kiện và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ; đầu tư vào đào tạo nghề; gắn kết hoạt động đào tạo của nhà trường với hoạt động sản xuất của doanh nghiệp, hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo tại các trường và các cơ sở đào tạo thực hành trong doanh nghiệp.
---
Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội giáo dục nghề nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh
Về vấn đề này, TS Vũ Xuân Hùng, chuyên gia lao động, việc làm kiến nghị: “Việt Nam phải tăng cường quản trị và triển khai khung năng lực về AI cho người lao động; thúc đẩy ứng dụng AI có trách nhiệm; củng cố hệ thống thông tin thị trường lao động; đầu tư vào đào tạo kỹ năng, nhất là kỹ năng số và kỹ năng mềm. Đồng thời, các chính sách cần chú trọng yếu tố bình đẳng giới, bảo đảm phụ nữ không bị tụt lại phía sau trong quá trình chuyển đổi công nghệ…”.
Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hội giáo dục nghề nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh kiến nghị: “Chúng ta cần tăng cường công tác quản lý nhà nước về thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực, đẩy mạnh sự liên kết, hợp tác đồng bộ các hoạt động hướng nghiệp, tuyển sinh, đào tạo gắn kết thực hành và nhu cầu sử dụng lao động; tạo điều kiện và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ; đầu tư vào đào tạo nghề; gắn kết hoạt động đào tạo của nhà trường với hoạt động sản xuất của doanh nghiệp, hình thành các trung tâm đổi mới sáng tạo tại các trường và các cơ sở đào tạo thực hành trong doanh nghiệp”.
Việc hỗ trợ doanh nghiệp, đặc biệt doanh nghiệp nhỏ và vừa, tiếp cận và ứng dụng AI cũng được xem là chìa khóa để tận dụng cơ hội nâng cao năng suất và tạo việc làm bền vững. Trong dài hạn, AI sẽ tiếp tục là một trong những động lực quan trọng định hình thị trường lao động. Do đó, Việt Nam cần có chiến lược hỗ trợ cho những lao động bị thay thế như đào tạo lại kỹ năng, góp phần bảo vệ vai trò chủ thể của con người. Cùng đó, phải duy trì sự nghiêm túc trong giáo dục và mở rộng kỹ năng, nâng cao chất lượng cho nguồn nhân lực. Đây cũng là cơ sở cần thiết, để AI có thể trở thành nguồn động lực thúc đẩy năng suất lao động, củng cố niềm tin cho các nhà đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh cho quốc gia.
