"Chắp cánh" cho báo chí vươn xa trong kỷ nguyên AI và dữ liệu

Tinh, gọn và chất lượng-ba từ khóa sinh tồn trong kỷ nguyên AI, dữ liệu

Nhiều năm qua, hoạt động kinh tế báo chí tại Việt Nam chủ yếu đến từ quảng cáo và phát hành báo in. Nhưng sự phát triển của mạng xã hội và các nền tảng xuyên biên giới khiến dòng tiền dần dịch chuyển sang các nền tảng số như Google, Facebook, TikTok. Điều này khiến nguồn thu của nhiều cơ quan báo, tạp chí sụt giảm rõ rệt, đặc biệt là các cơ quan báo chí địa phương và các cơ quan báo chí tự chủ tài chính.

Trong bối cảnh trên, Ban Biên tập Tạp chí điện tử VietTimes xác định kinh tế báo chí là một trụ cột quan trọng, bên cạnh hai trụ cột nội dung và công nghệ. Theo đó, mục tiêu thúc đẩy hoạt động báo chí dựa trên nền tảng không ngừng đổi mới công nghệ và nâng cao chất lượng nội dung với sự tham gia của đội ngũ nhân sự “gọn” nhưng “tinh”.

Hiện toàn bộ nhân sự, gồm cộng tác viên có hưởng thu nhập từ tạp chí chưa tới 20 người. Trong đó, nhân sự thuộc khối nội dung đều được trang bị những kỹ năng của một nhà báo trong thời đại số. Họ không chỉ phản ánh thông tin, mà còn khai thác, xử lý và phân tích thông tin từ dữ liệu. Thậm chí, có khả năng đa dạng hóa cách thể hiện thông tin dưới dạng đồ họa, hình ảnh và video.

Yêu cầu về sản phẩm báo chí đa phương tiện cũng được cụ thể hóa tới từng nhân sự khối nội dung. Trong tháng, mỗi phóng viên phải đáp ứng yêu cầu về định mức nhuận bút tối thiểu, có ít nhất một bài báo chất lượng cao, đồng thời có ít nhất 8 video ngắn (short video) được đăng tải trên tạp chí điện tử và mạng xã hội nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin của nhóm độc giả trẻ (dưới 35 tuổi). Riêng bài viết chất lượng cao Tổng Biên tập trực tiếp duyệt, nghiệm thu.

Với các vị trí như biên tập viên, thư ký tòa soạn, nhân viên hành chính-nhân sự, kế toán, lái xe, thành viên Ban biên tập, chúng tôi đều xây dựng hệ thống đánh giá hiệu suất làm việc cá nhân (KPI) tương ứng.

Để bảo đảm việc truyền thông đúng định hướng, tôn chỉ mục đích, chúng tôi xây dựng Cẩm nang làm tạp chí điện tử VietTimes. Cẩm nang hỗ trợ khối sản xuất nội dung định hướng lựa chọn đề tài, cách làm mới những đề tài đã cũ, cách nhìn nhận từng sự vật, hiện tượng đúng bản chất và cách để có tác phẩm đa chiều, hạn chế tối đa việc thông tin sai. Đồng thời, Cẩm nang cũng giúp phóng viên và khối sản xuất nội dung sản xuất những tác phẩm theo phong cách riêng.

Với nền tảng này, mỗi nhân sự đều hiểu rõ vai trò và trách nhiệm của bản thân trong bộ máy tổng thể của cơ quan. Điều này giúp mỗi cá nhân xác định rõ phương hướng khi đứng trước những tình huống công việc mới và phức tạp, góp phần hạn chế rủi ro sai lệch tôn chỉ, mục đích hoặc vi phạm đạo đức nghề nghiệp.

Bên cạnh yếu tố con người, yêu cầu làm chủ dữ liệu cũng được đặt ra với mỗi lãnh đạo, biên tập viên, phóng viên tại tạp chí. Tại VietTimes, từ dữ liệu người đọc, dữ liệu xu hướng, dữ liệu xã hội, dữ liệu tài chính-ngân hàng-doanh nghiệp, dữ liệu chuyển đổi số và kinh tế số đều có thể trở thành cơ sở để tòa soạn xây dựng hệ thống bài viết mang tính dự báo xu hướng và định hướng thông tin đúng đắn và hấp dẫn độc giả.

Tuy nhân sự rất mỏng, nhưng với nền tảng nội dung chất lượng, kết hợp cùng đội ngũ phóng viên-biên tập viên sở hữu kỹ năng báo chí hiện đại giúp chúng tôi tự tin phát triển hệ sinh thái sản phẩm, gồm: Tạp chí điện tử VietTimes thu hút từ 3,5- 4 triệu lượt đọc mỗi tháng; kênh YouTube đạt nút vàng (hơn 1 triệu người đăng ký) với hơn 30 triệu lượt xem mỗi tháng, mang về dòng tiền trực tiếp cho tạp chí.

Bên cạnh đó, để tăng nguồn thu cho Tạp chí, hằng năm VietTimes cùng Hội Truyền thông số Việt Nam lên kế hoạch tổ chức chuỗi sự kiện hấp dẫn như: Giải thưởng Chuyển đổi số Việt Nam (từ năm 2017) và loạt hội thảo mang tầm quốc gia được tổ chức thường niên, góp phần tạo dấu ấn thương hiệu và thu hút đối tác. Năm 2026, chúng tôi sẽ phối hợp cùng đối tác tổ chức diễn đàn kinh tế số, dự kiến diễn ra tháng 9/2026 với sự tham gia của các chuyên gia, nhà quản lý, đối tác trong và ngoài nước.

Với những nỗ lực của Ban Biên tập và toàn thể người lao động, VietTimes đã hoàn thành toàn bộ nghĩa vụ công nợ phát sinh trong quá khứ và chuyển sang tự chủ tài chính hoàn toàn. Đời sống người lao động cũng được bảo đảm với thu nhập năm sau cao hơn năm trước.

Con người-trung tâm của mọi mô hình kinh tế báo chí

Trong xu hướng chung của thế giới, nhiều cơ quan báo chí tại Việt Nam đã và đang nỗ lực xây dựng, thử nghiệm các mô hình tạo nguồn thu bền vững và phù hợp với môi trường số. Một trong những hướng đi phổ biến là quảng cáo số dựa trên dữ liệu người dùng, nội dung tài trợ (branded content), tổ chức sự kiện, diễn đàn chuyên đề, sản xuất nội dung theo đặt hàng hay dịch vụ truyền thông tổng hợp.

Mô hình thu phí nội dung (paywall) cũng được dự báo là xu hướng tất yếu trong dài hạn, dù hiện chưa phổ biến tại Việt Nam. Với mô hình này, việc xây dựng nội dung chuyên sâu, độc quyền, có giá trị cao cho một vài nhóm độc giả cụ thể là điều kiện tiên quyết để tiến tới thu phí trên môi trường số.

Thế nhưng, dù hướng tới mô hình nào thì công nghệ vẫn giữ vai trò là “đòn bẩy” quan trọng, còn yếu tố con người vẫn quyết định sự thành công hay thất bại. Dù công nghệ có phát triển đến đâu thì ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) cũng chỉ giúp tòa soạn hiểu rõ hơn hành vi độc giả, tối ưu phân phối nội dung, cá nhân hóa trải nghiệm và nâng cao hiệu quả quảng cáo. Tờ báo có hấp dẫn độc giả hay không do chính những thông tin, tác phẩm báo chí đăng hằng ngày có gì riêng, thông tin có trung thực, hấp dẫn không; tác phẩm có sáng tạo, có giàu tri thức không?...

Khi làm chủ dữ liệu, báo chí không chỉ nâng cao chất lượng nội dung mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh đáng kể so với mạng xã hội, nhất là trong bối cảnh vô số nguồn tin không rõ xuất xứ tạo ra một môi trường số phức tạp.

Để các mô hình phát huy hiệu quả, yếu tố con người giữ vai trò tuyệt đối quan trọng. Hiện ngành báo chí cần những nhân lực đa kỹ năng, không chỉ giỏi nghiệp vụ báo chí mà còn hiểu công nghệ, marketing số và kinh doanh nội dung.

Với VietTimes, chúng tôi chọn mô hình quản trị tinh gọn, nơi mỗi phóng viên-biên tập viên đều có KPI cụ thể và được tự do lựa chọn hình thức làm việc, tác nghiệp để hoàn thành chỉ tiêu. Về phía Ban Biên tập và thư ký tòa soạn sẽ tiến hành hỗ trợ, hướng dẫn, góp ý với mỗi sản phẩm báo chí trên môi trường trực tuyến. Như vậy, mọi sản phẩm và nỗ lực của người lao động đều được đánh giá sát thực và kịp thời.

Ngoài việc ứng dụng AI và sử dụng công cụ ChatGPT hay Google Gemini cho công việc, chúng tôi cũng đặc biệt lưu ý tới người lao động rằng AI-đặc biệt là công nghệ deepfake-khiến việc phân biệt thông tin thật, giả trở nên khó khăn. Một hình ảnh, video không rõ nguồn gốc, giả mạo có thể tạo ra thiệt hại nghiêm trọng cho các chủ thể liên quan. Do đó, một nguyên tắc cứng cần được đặt ra trong trường hợp này là phải đặt loạt câu hỏi “Ai là người tạo ra nội dung, hình ảnh, video đó?”, “Chúng được tạo ra khi nào và với mục đích gì?”. Nếu không có nguồn tin chính thống hay thông tin không được kiểm chứng kỹ lưỡng thì tòa soạn tuyệt đối không sử dụng.

Bên cạnh đó, đội ngũ biên tập-thư ký thường xuyên rà soát để gỡ bỏ những nội dung, hình ảnh vi phạm bản quyền. Đồng thời, gửi khuyến cáo, cảnh báo tới các đơn vị, cá nhân có hành vi vi phạm bản quyền nội dung, hình ảnh của VietTimes để bảo vệ quyền lợi chính đáng của tòa soạn và người làm báo.

Trong bối cảnh xã hội và nghề nghiệp xuất hiện nhiều thay đổi, mỗi người làm báo cần chú trọng trang bị cho mình những kỹ năng mới, từ kỹ năng phân tích/lọc dữ liệu cơ bản, kiến thức về bảo mật số và an ninh mạng, kỹ thuật bảo vệ nguồn tin, tư duy tích hợp đa nền tảng (text, video, đồ họa...) và quan trọng nhất là sự nhạy cảm với công nghệ AI (nhận biết, cảnh giác và cũng là để sử dụng hiệu quả).