Không gian đa chiều ấn tượng
Thiết kế không gian ngoài trời cho một tác phẩm nghệ thuật không bao giờ là dễ dàng. Giữa đa chiều gợi mở và cảm nhận, cùng lúc sẽ có đa chiều ý kiến, phản biện, nhận xét. Để thấy, những người lên ý tưởng và vận hành dự án Nghệ thuật trong rừng (Art in the Forest) đã từng, đang và sẽ đối diện, đi qua đủ nhiều chiều kích quan điểm về việc họ làm. Hành trình 10 năm của dự án này cũng cho thấy sự nhẫn nại của họ - những kẻ nhiều mơ mộng.
Nhớ lại bước chân đầu tiên, cuộc hội tụ của 15 tác phẩm điêu khắc ngoài trời mà tác giả đều là những người trẻ. Người nhiều tuổi nhất cũng mới chớm ngưỡng tứ thập, sung sức sáng tác. Người trẻ nhất vừa qua tuổi 25, mới có tác phẩm nhỏ tham gia một vài phiên triển lãm trong nước. Nhưng khi bước cùng Nghệ thuật trong rừng, họ đã có cơ hội thử sức mình, không chỉ giữa một chiều kích không gian mênh mông hơn 120 ha mà còn với chính sự rộng dài, cao vợi của đơn vị tác phẩm của họ giữa không gian ấy.
Đứng trước vũ điệu hồng của ba thanh sắt lớn ghép khối cao khoảng 700 cm, thiết diện 1.500 x 1.050 cm, nặng 6.000 kg, có lẽ bản thân tác giả của nó - Lập Phương, nữ tác giả duy nhất và trẻ nhất trong cuộc hội tụ này, cũng bị choáng ngợp. Thái Nhật Minh, tác giả trẻ khác, như Lập Phương, cũng lần đầu tiên quán xuyến một tác phẩm có kích thước và khối lượng gấp hàng chục, hàng trăm lần những đơn vị điêu khắc nhỏ xinh, bày trong nhà, mà nhờ nó, anh đã đạt thành công ban đầu với các giải thưởng tại Triển lãm điêu khắc toàn quốc định kỳ 10 năm, 2003-2013, Festival Mỹ thuật trẻ toàn quốc năm 2014. Một mình, bức điêu khắc ngoài trời với chất liệu thép không gỉ và đồng lá của Minh, có khối lượng 1.050 kg và kích thước 480 x 260 x150 cm… Cùng hội tụ với Phương, với Minh trong kỳ cuộc đáng nhớ ấy là những đồng nghiệp trẻ khác: Lương Văn Trịnh, Trần Văn An. Bên cạnh họ là những người anh có nhiều năm tháng hoạt động nghề nghiệp hơn, Nguyễn Huy Tính, Khổng Đỗ Tuyền, Lương Văn Việt, Lê Lạng Lương, Bùi Viết Đoàn, Nguyễn Ngọc Lâm, Trần Trọng Tri, Phạm Bảo Sơn (Hà Nội), Nguyễn Hoài Huyền Vũ, Trần Tuấn Nghĩa, Nguyễn Hồng Dương (Thành phố Hồ Chí Minh). Mỗi người một vẻ riêng. Người chọn không gian mặt nước để biến chất liệu công nghiệp như thép không gỉ trở nên dịu dàng, gợi dư vị thanh khiết của sen trong ánh sáng. Người chọn biến những khối đá đen thô tháp trở nên êm nhẹ sau những can thiệp của nét và kỹ thuật mài, tạo hiệu ứng bề mặt khối. Người biến cả một khối nhôm đúc gần 2 nghìn kg trở nên nhẹ bẫng như giọt nước sắp tan trên bề mặt cỏ…
Quanh bước đi đầu tiên này của dự án Nghệ thuật trong rừng, đã xuất hiện những thảo luận về ranh giới giữa tính trang trí và giá trị thẩm mỹ của từng tác phẩm, về việc coi nghệ thuật như một khoản đầu tư, thậm chí là tiếp thị kinh doanh thay vì là sưu tập “đúng nghĩa”… Tất cả để lại nhiều dư âm, góp phần tạo nên ấn tượng mạnh mẽ về một bước chuyển lớn trong cách thức đưa nghệ thuật thị giác đến gần hơn với đời sống thường nhật và phù hợp bối cảnh ở Việt Nam. Nhưng, điều đáng kể, dù nhìn nhận từ góc độ nào, sự nghiêm túc của nhà tổ chức và vận hành dự án tư nhân được cho là có quy mô lớn nhất dành cho điêu khắc đương đại Việt Nam, tính đến năm 2015, luôn luôn được ghi nhận và trân trọng.
Kể từ đó, qua từng năm với những phiên tổ chức khác nhau, có năm là hội họa, nghệ thuật sắp đặt, video art, đa phương tiện, có năm trở lại điêu khắc ngoài trời với các tác phẩm có kích thước và khối tích lớn, chất liệu bền vững, Nghệ thuật trong rừng đã trở thành một tập hợp tác phẩm đầy đặn. Sau năm phiên tổ chức, dự án đã có kết quả đẹp với 56 tác phẩm điêu khắc ngoài trời quy mô lớn, 61 tác phẩm thuộc đa dạng hình thức khác.
Bước chuyển tiếp theo từ một dự án với từng bước đi rõ ràng tới thành hình Bảo tàng nghệ thuật đương đại Flamingo vào cuối năm 2020, được cấp phép bởi Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Phúc (nay thuộc tỉnh Phú Thọ), cho thấy giấc mơ về một nơi hòa quyện thiên nhiên, con người và nghệ thuật đã không còn là thứ gì đó “xa xỉ”, mà hiện hữu trước mắt.
Một lộ trình rộng mở
Cho đến nay, Bảo tàng Nghệ thuật đương đại Flamingo vẫn là nơi duy nhất ở Việt Nam quy tụ hai phần không gian ở ngoài trời và trong nhà dành cho trưng bày tác phẩm nghệ thuật nguyên bản (bản duy nhất hoặc bản duy nhất được phóng lớn hơn nguyên bản và do chính tác giả và đội ngũ nhân công hỗ trợ thực hiện).
Đặc biệt, đây cũng là bảo tàng tư nhân ở Việt Nam quy tụ đa dạng nhất các thể loại tác phẩm, từ điêu khắc ngoài trời quy mô lớn đến hội họa, đồ họa, nghệ thuật đa phương tiện của các nghệ sĩ trong nước và quốc tế đến từ ba châu lục (Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Tây Ban Nha, Mexico, Mỹ). Những quy trình vận hành đáp ứng về cơ bản yêu cầu trưng bày bảo tàng, dù với tác phẩm ở trong nhà hay ngoài trời, đều được tuân thủ. Việc bảo trì các đơn vị tác phẩm, nhất là ở ngoài trời, được thực hiện khá chỉn chu. Tất cả đem lại một trải nghiệm thị giác đa chiều và thú vị tại nơi đây, cho dù công chúng có là người trong giới chuyên môn hay không.
Ông Kwok Kian Chow, vị Giám đốc đầu tiên của Bảo tàng Nghệ thuật Singapore (Singapore Art Museum-SAM) nhận định: “Các tác phẩm trong Nghệ thuật trong rừng mời gọi người thưởng ngoạn tương tác với chúng không chỉ như với một thực thể nghệ thuật tách biệt, không chỉ như việc thưởng thức một tác phẩm trong môi trường của nó mà còn cùng tham dự vào tinh thần và sự tồn tại của Nghệ thuật trong rừng như một tổng thể…”. Ông cũng cho rằng, Nghệ thuật trong rừng “chính là một “khu rừng” với hệ sinh vật và các nhóm địa tầng”, là một “khu rừng nghệ thuật” trong một mối liên đới toàn diện của nó với hệ sinh thái của nghệ thuật Việt Nam.
Trong dịp kỷ niệm 10 năm dự án Nghệ thuật trong rừng, tháng 11/2025 vừa qua, tám nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ khác nhau tiếp tục đóng góp ý tưởng và nhiệt huyết cho không gian nghệ thuật đặc biệt này. Họ là những tác giả điêu khắc thành danh như Lê Thị Hiền, Đào Châu Hải (nguyên giảng viên Trường đại học Mỹ thuật Việt Nam), là thế hệ tiếp sau, Hoàng Tường Minh, Phạm Đình Tiến, Hoàng Mai Thiệp, Lê Anh Vũ, bên cạnh một số nghệ sĩ sung sức với thực hành đa phương tiện như Nguyễn Trần Ưu Đàm, Đỗ Hiệp. Vẫn với các chất liệu bền vững, như sắt, thép, gốm, vẫn với quy mô và khối tích lớn tương tự những kỳ cuộc trước, tám tác phẩm điêu khắc ngoài trời đánh dấu 10 năm của Nghệ thuật trong rừng tiếp tục cho thấy thêm một bước đi chắc chắn trên lộ trình rộng mở.
Sắc hồng tươi trẻ của các bông sen bừng nở trong rừng thông (tác giả Lê Thị Hiền) nhắc nhớ đến không gian mặt nước êm nhẹ với sen không màu hay cánh bướm, vũ điệu hồng của nhiều năm trước, vẫn đang hiện diện quanh đó. Một hình hài người dang rộng cánh tay, mơ mộng về một không gian khác mà như đang khuyến khích khách thưởng lãm “tương tác” với nó, xem nó như một chiếc ghế tựa đầy màu sắc pop-art để cùng thư giãn vui vẻ. Cứ như vậy, có thể bất ngờ bật cười, có thể ngạc nhiên nhíu mày, có thể hít hà rồi mở to mắt giữa những băn khoăn, so sánh về sự lạ quen của nghệ thuật ở nơi này. Đây chính là trải nghiệm thẩm mỹ và nhận thức nghệ thuật chắc chắn sẽ khó quên với mỗi người, nếu có dịp chậm rãi từng bước qua những thảm xanh của khu rừng nghệ thuật nơi đây.
Từ dấu mốc hành trình 10 năm, Bảo tàng Nghệ thuật đương đại Flamingo tiếp tục chủ động thúc đẩy việc đưa nghệ thuật tới gần hơn cuộc sống thường nhật với bước chuyển mới: Xây dựng các chương trình tham quan, giáo dục tại chỗ hướng tới thế hệ trẻ. Chương trình khởi đầu với tour tham quan nghệ thuật mang tên Hành trình kết nối xanh, hoàn toàn miễn phí, dành cho trẻ em từ bậc mầm non đến hết trung học phổ thông cả nước, diễn ra trong vòng sáu tháng, kể từ 29/10/2025 đến 29/4/2026.
