1. Chúng ta đã có Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là một phần của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia), có phần trưng bày về cách mạng và chiến tranh cách mạng ở nhiều bảo tàng địa phương. Tuy nhiên nhìn chung những trưng bày về chủ đề này cho đến nay vẫn tỏ ra chưa hấp dẫn, chưa cuốn hút được người xem. Vì sao có hiện tượng đó và có cách gì để những trưng bày về một thời cách mạng và chiến tranh cách mạng hào hùng trong ký ức dân tộc trở nên hấp dẫn đối với công chúng, nhằm đạt hiệu quả giáo dục và truyền thông? Đó là câu hỏi không chỉ với những người làm công tác bảo tàng nói riêng mà cả với những người yêu lịch sử - văn hóa nói chung.
Hiệu quả đạt được chưa thể gọi là cao nếu không nói là thấp khi nói đến các trưng bày về những giai đoạn cách mạng. Về chủ đề cách mạng, chúng ta có nội dung phong phú, chúng ta sưu tập được nhiều tư liệu và hiện vật quý (ba trong số đó đã được công nhận là Bảo vật quốc gia: Tác phẩm “Đường Cách mệnh”, tác phẩm “Ngục trung nhật ký”, “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến”), chúng ta cũng có những cơ sở vật chất phục vụ cho việc trưng bày tuy chưa ở mức hiện đại bậc nhất nhưng cũng đã được chú ý đầu tư..., nhưng mức độ quan tâm, mức độ hứng thú, mức độ ghi nhớ của khách khi thăm những trưng bày thuộc chủ đề này đều được thừa nhận là còn rất khiêm tốn.
2. Nhìn về hình thức, các tư liệu, hiện vật về cách mạng không được “bắt mắt” như các hiện vật ở nhiều bảo tàng khác - không đẹp như tranh, tượng của Bảo tàng Mỹ thuật, không tinh xảo như các đồ thủ công mỹ nghệ, cổ vật ở Bảo tàng Cổ vật cung đình Huế, không đa dạng, phong phú bằng hiện vật của nhiều dân tộc ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam… Hiện vật của các giai đoạn cách mạng thường giản dị, gần cuộc sống sinh hoạt và chiến đấu hàng ngày hơn (vật dụng, vũ khí, tài liệu, truyền đơn…). Lẽ đơn giản vì chúng gắn với phong trào cách mạng của số đông quần chúng, gắn với cuộc sống và hoạt động (thường là bí mật) của các chiến sĩ cách mạng mà không được tô điểm, trau chuốt. Nhiều hiện vật lại đòi hỏi chế độ bảo quản tương đối đặc biệt nên bản gốc đã hư hao, nhiều khi phải trưng bày phiên bản phục chế. Chẳng hạn, những tờ truyền đơn, tài liệu thường không được in trên giấy tốt, kỹ thuật in thô sơ, mực in dễ bay mầu, biến chất nên phải tránh ánh sáng có tia tử ngoại, nhiệt độ bảo quản chỉ 20 ± 2ºC, độ ẩm phải bảo đảm 60 ± 5%… nên càng khó bảo quản và trưng bày.
Nội dung thuyết minh cho các hiện vật cách mạng cũng thường khô khan, liên quan nhiều đến đấu tranh, chiến tranh… cũng khó hấp dẫn hơn những nội dung nhiều lãng mạn như hội họa, thi ca… (!) Đó là chưa kể lịch sử hiện lên qua trưng bày bảo tàng còn cần phải chân thực, khách quan, đa chiều mới có thể thuyết phục được công chúng ngày càng “khó tính” với lượng thông tin rất lớn từ nhiều nguồn trong một thế giới “phẳng”. Không thể diễn giải một chiều theo cách cũ, mà cách mạng, chiến tranh cần được làm rõ bối cảnh, logic lịch sử qua nội dung và cả câu chuyện về những hiện vật được trưng bày một cách khoa học, hiện đại.
Việc đầu tư, ứng dụng khoa học - công nghệ mới trong trưng bày bảo tàng với mảng đề tài cách mạng cho đến nay cũng không được “ưu tiên”. Các kỹ thuật và những phương pháp mới như thuyết minh bằng video, thuyết minh tự động, chiếu sáng 3D, các “góc” hoạt động tương tác và khám phá của khách tham quan… hầu như chưa “lan” đến mảng trưng bày đề tài cách mạng và chiến tranh cách mạng ở các bảo tàng.
3. Ông Triệu Hiển, nguyên Giám đốc Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, cho rằng: “Chúng ta đã có một hệ thống tư liệu, hiện vật tương đối phong phú (đã trưng bày và còn được bảo tồn khá nhiều trong kho), đủ sức để trình bày rất rõ và sinh động quá trình cách mạng của dân tộc, nhưng chúng ta chưa làm tốt được việc trưng bày, tuyên truyền để hấp dẫn người xem”.
Tình hình này có thể cải thiện nếu chủ đề cách mạng được quan tâm đầu tư để những trưng bày ở bảo tàng có một diện mạo mới. Cũng theo ông Triệu Hiển, để tăng tính hấp dẫn của chủ đề cách mạng với công chúng: “Bảo tàng nên cố gắng tăng cường trưng bày những hiện vật gốc. Một điều rất quan trọng khác là phải đầu tư ứng dụng những công nghệ hiện đại cho việc trưng bày và thuyết minh. Điều thứ ba làm nên sự hấp dẫn là khách thăm bảo tàng được trải nghiệm khám phá, tương tác với chủ đề mình quan tâm. Thí dụ, các em học sinh sẽ rất thú vị nếu được khám phá và trải nghiệm việc in truyền đơn như cách của các chiến sĩ cách mạng đã làm: in thạch, in đá, in li-tô…”. Quá khứ cách mạng sẽ trở nên sống động và những giá trị dễ đọng lại trong suy nghĩ của công chúng hôm nay với những cách làm trưng bày mới.
