Mô hình liên kết sản xuất, khai thác thủy sản sạch không chỉ góp phần giảm tình trạng khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), mà còn giúp tăng nguồn lợi thủy sản bền vững.
Lợi ích “kép”
Thời gian qua, nhiều ngư dân tại Lâm Đồng chưa hiểu hết quy định, yêu cầu của IUU hoặc các nước nhập khẩu, nên nhiều chủ tàu cá đã bán thủy sản cho các cơ sở nhỏ lẻ, không có yêu cầu về thủ tục giấy tờ. Những thương nhân này thường không có cơ sở và thiết bị ghi chép mà chỉ thực hiện mua bán “giấy tay”, sẵn sàng mua lô hàng không đúng quy định. Trước thực trạng này, cùng với sản lượng khai thác thủy sản hằng năm khá lớn, bình quân đạt hơn 230 nghìn tấn, tháng 5/2025, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh đã xây dựng mô hình liên kết sản xuất, khai thác thủy sản theo chuỗi giá trị nhằm tạo nguồn nguyên liệu sạch.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Văn Chiến cho biết, mô hình có tổ điều hành và nhóm nghiệp vụ hỗ trợ, hướng dẫn các đội tàu tại cảng cá Phan Thiết và cảng cá Phú Hải, gồm 25 thành viên; tập hợp các tác nhân từ khâu khai thác, sơ chế, thu mua, chế biến đến tiêu thụ. Đến nay, nhóm nghiệp vụ tại cảng cá chỉ định Phan Thiết có 22 tàu tham gia, cung cấp hơn 132 tấn nguyên liệu sạch, cấp 10 giấy SC (giấy chứng minh nguồn gốc hợp pháp); nhóm nghiệp vụ tại cảng cá chỉ định Phú Hài có 41 tàu tham gia, cung cấp hơn 68 tấn nguyên liệu sạch, cấp 5 giấy SC.
Sau thời gian tham gia chuỗi, Công ty trách nhiệm hữu hạn Thủy hải sản HaiWang mua được nguyên liệu sạch từ các vựa tham gia liên kết chuỗi, giúp chủ động được nguồn nguyên liệu phục vụ xuất khẩu. Tuy nhiên, theo đại diện công ty, số lượng tàu cá và kho vựa tham gia chuỗi còn ít, nên chưa đủ nguồn nguyên liệu sạch đáp ứng nhu cầu xuất khẩu. Do đó, doanh nghiệp vẫn phải mua thêm từ nhiều thị trường khác. Nếu tỉnh có thêm nhiều tàu cá từ địa phương khác tham gia chuỗi liên kết và tăng số lượng cảng được phép xác nhận truy xuất nguồn gốc IUU sẽ góp phần tăng sản lượng, tạo cơ hội để doanh nghiệp đầu tư cơ sở chế biến tại địa phương.
Ông Nguyễn Minh Quang, Trưởng phòng Nghề cá-Kiểm ngư (Chi cục Thủy sản và Biển đảo) cho biết, đơn vị đã triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ ngư dân và các đơn vị trong chuỗi giá trị nhằm nâng cao hiệu quả khai thác, đồng thời tạo ra nguồn nguyên liệu sạch, bền vững cho ngành chế biến và xuất khẩu thủy sản. Cụ thể, tổ điều hành chuỗi đã mở 5 lớp tuyên truyền, hướng dẫn chống khai thác IUU cho 316 thuyền trưởng; thực hiện nghiêm các quy định trong hoạt động khai thác thủy sản, nhất là các hành vi chống khai thác IUU. Bên cạnh đó, tổ hướng dẫn ghi chép, lưu trữ đầy đủ các thông tin truy xuất nguồn gốc từ tàu cá đến nhà máy chế biến và xuất khẩu. Đối với cơ sở thu mua và doanh nghiệp xuất khẩu, chi cục hỗ trợ xây dựng mô hình giúp tối ưu hóa quy trình, giảm chi phí, nâng cao chất lượng sản phẩm và đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu.
Sau chuyến hải trình gần hai tuần, thuyền trưởng Nguyễn Trọng Tuân (tàu cá Bth-99420- TS, phường Bình Thuận) cho biết, tàu vừa cập bến sẽ có các kho vựa trong chuỗi liên kết sản xuất, khai thác thủy sản sạch đến thu mua thủy sản. Khác với trước đây, tàu cá cập cảng phải loay hoay tìm kho vựa để bán, thì nay đã có đơn vị thu mua ổn định. Khi tham gia chuỗi, sản lượng sẽ được doanh nghiệp, chủ vựa thu mua toàn bộ và cam kết về giá. “Khi thu mua nguyên liệu hải sản sạch, các doanh nghiệp chế biến sẽ thuận lợi trong xuất khẩu, nhờ đó hai bên đều có lợi. Thực tế cho thấy, trong tương lai, các tàu cá tham gia chuỗi sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch trong hoạt động đánh bắt, khai thác thủy sản”, ông Tuân chia sẻ.
Bảo đảm tính minh bạch
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, bước đầu, ngư dân và doanh nghiệp đã nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của việc tổ chức sản xuất khai thác theo chuỗi giá trị gắn với chống khai thác IUU, quản lý theo quy trình chặt chẽ, minh bạch. Chỉ sau vài tháng thực hiện, các tàu cá tham gia chuỗi đã tạo ra số lượng thủy hải sản sạch đáp ứng thị trường quốc tế. Các thuyền trưởng, chủ cơ sở thu mua và doanh nghiệp xuất khẩu đã chú trọng hơn vào việc ghi chép thông tin từ khâu khai thác đến chế biến, tạo điều kiện thuận lợi cho việc truy xuất nguồn gốc, từ đó tạo nguồn nguyên liệu sạch cho chế biến xuất khẩu. “Có thể thấy, mô hình là một chiến lược dài hạn, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững, ổn định và hội nhập sâu rộng của ngành thủy sản tỉnh, góp phần nâng cao uy tín sản phẩm thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế”, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Văn Chiến cho biết.
Tuy nhiên, chuỗi giá trị chưa đồng đều, do một bộ phận chủ tàu không tham gia và một số cơ sở thu mua, doanh nghiệp xuất khẩu chưa chủ động trong công tác vận động ngư dân thực hiện đúng quy định khai thác; cơ sở hạ tầng tại các cảng cá chưa đáp ứng được yêu cầu về kiểm soát, giám sát và bốc dỡ sản phẩm theo chuỗi giá trị. Bên cạnh đó, cảng cá thiếu thiết bị hiện đại và không gian bảo quản đủ tiêu chuẩn đã làm ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm sau thu hoạch. Ngoài ra, tàu cá chuyển đổi từ phương thức khai thác cũ sang phương thức khai thác bền vững đòi hỏi chi phí lớn về đầu tư công nghệ và đào tạo.
Đại diện Công ty trách nhiệm hữu hạn Mười Tuyền cho rằng, thương nhân cần phối hợp nhà máy chế biến xây dựng chuỗi liên kết cung ứng, tiêu thụ. Bên cạnh đó, Nhà nước cần xây dựng dữ liệu về tàu cá công khai, dễ tiếp cận; có chính sách hỗ trợ phù hợp đối với cơ sở áp dụng quy trình kiểm soát nguyên liệu theo IUU. Ngoài ra, tỉnh cần tăng số lượng cảng được phép xác nhận truy xuất nguồn gốc IUU. Cảng cá cần có hệ thống truy xuất nguồn gốc IUU và nâng cấp hạ tầng để đáp ứng được cho tàu lớn dễ dàng cập bến, nhằm tăng sản lượng thu mua.
Ông Chiến cho biết thêm, cùng với vận động chủ tàu, thuyền trưởng tham gia vào chuỗi, cảng cá chỉ định sẽ được trang bị các thiết bị hiện đại để kiểm soát chặt chẽ việc bốc dỡ, lưu giữ và xác nhận nguồn gốc thủy sản khai thác, bảo đảm tính minh bạch của chuỗi cung ứng. Ngoài ra, sở tham mưu tỉnh xây dựng chính sách hỗ trợ tài chính và kỹ thuật để ngư dân chuyển đổi sang các nghề đánh bắt bền vững. Đồng thời, sở tạo cơ chế khuyến khích, hỗ trợ các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu liên kết trực tiếp với các tàu cá, tổ đội khai thác, nhằm kiểm soát được toàn bộ quá trình sản xuất và đáp ứng tốt nhất các yêu cầu của thị trường xuất khẩu.
