Những văn bia nơi đây đang được kỳ vọng trở thành di sản tư liệu thế giới, góp phần khẳng định giá trị văn hóa và lịch sử Việt Nam.
Ninh Bình là một trong số ít địa phương còn lưu giữ hệ thống văn bia Hán Nôm có lịch sử nối tiếp gần 1.000 năm; trong đó, nổi bật là 43 văn bia khắc trên vách đá núi Non Nước, những “thư tịch đá” chứa đựng hàng trăm tác phẩm thơ văn của vua chúa, nho sĩ, danh nhân qua các triều đại Trần, Lê, Mạc, Nguyễn… Các văn khắc không chỉ thể hiện trình độ thư pháp, thi ca mà còn phản ánh rõ nét tinh thần trọng chữ nghĩa, đề cao học vấn của tiền nhân.
Giáo sư, Tiến sĩ Cảnh Huệ Linh, Đại học Khoa học kỹ thuật Triều Dương, Đài Loan (Trung Quốc) cho biết: Nghiên cứu văn bia khắc trên vách đá núi Non Nước cho thấy giá trị lịch sử của nơi đây rất đa diện, nổi bật. Nếu so sánh với các địa chỉ có bia khắc trên vách đá khác thì nơi đây là một quần thể tập hợp, bởi nó còn là nơi trọng yếu cho việc xây dựng kho lương, khai khẩn ruộng đất dưới thời Hậu Lê, là nền móng của cổ tự nổi tiếng. Do đó, giá trị của văn khắc không chỉ nằm ở chiều dài lịch sử mà còn ở sự phong phú trong nội dung, ý nghĩa, thể hiện những thành tựu nghệ thuật đặc sắc trong việc sử dụng ngôn từ, chữ viết và phong cách văn chương các thời đại. Từ đó, có thể dựng nên một mạng lưới khá đầy đủ, xác thực về lịch sử Việt Nam.
Tuy nhiên, trải qua thời gian, hệ thống văn bia phải đối mặt với nhiều áp lực từ môi trường, làm gia tăng quá trình xuống cấp và đặt ra những thách thức đáng kể đối với công tác bảo tồn tại núi Non Nước. Chuyên gia Đoàn Thị Hồng Minh (Viện Bảo tồn di tích, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) khuyến nghị tỉnh Ninh Bình cần khẩn trương ứng dụng công nghệ bảo tồn tiên tiến như laser, vi khuẩn khử sunfat... nhằm giữ nguyên bản sắc và sự bền vững của di tích.
Song song với bảo tồn vật thể, công tác số hóa, tuyên truyền, giáo dục cộng đồng về giá trị của văn bia cũng đang được tỉnh Ninh Bình đẩy mạnh, coi đây là nền tảng phát triển du lịch văn hóa và kinh tế di sản. Hiện tỉnh Ninh Bình đang xây dựng hồ sơ đề cử “Văn khắc Hán Nôm núi Non Nước” vào Danh mục Ký ức thế giới khu vực châu Á- Thái Bình Dương của UNESCO. Theo bà Vũ Thanh Lịch, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình, quá trình này sẽ được thực hiện kỹ lưỡng theo các tiêu chí của UNESCO, có sự tham vấn của chuyên gia trong nước và quốc tế.
Theo Tiến sĩ Vũ Thị Minh Hương, Phó Chủ tịch Ủy ban Ký ức thế giới UNESCO khu vực châu Á-Thái Bình Dương, một số văn bia ghi danh các phi tần, hoàng hậu có đóng góp xây chùa, phản ánh vai trò người phụ nữ trong lịch sử, chính là một điểm nhấn độc đáo đáp ứng xu hướng bình đẳng giới.
Không chỉ mang giá trị tư liệu, văn bia Non Nước còn là nơi hội tụ của những ký ức cá nhân (vua Trần Dụ Tông, Trương Hán Siêu, Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm...), gắn liền với các thời kỳ lịch sử trọng đại của đất nước. Những câu chữ khắc trên đá đã vượt thời gian để trở thành ký ức tập thể, làm nên một “ngân hàng ký ức” quý giá cho hậu thế.
Trong dòng chảy hội nhập hiện nay, việc gìn giữ và phát huy giá trị di sản tư liệu như văn khắc Hán Nôm núi Non Nước, tỉnh Ninh Bình không chỉ là trách nhiệm với quá khứ mà còn là tầm nhìn cho tương lai, góp phần khẳng định bản sắc văn hóa dân tộc, thúc đẩy phát triển bền vững dựa trên nền tảng lịch sử, văn hóa và con người Việt Nam.
