"Văn học thời tôi" - góc nhìn tỉnh táo và nhân ái về văn chương đương đại

Nhiều năm gần đây, trong không gian sáng tác, phê bình văn học Việt Nam, tên tuổi Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Gia Thế (công tác tại Trường đại học Sư phạm Hà Nội 2) đã xuất hiện với phong cách và sự đóng góp đầy cá tính, nghiêm túc và trách nhiệm.

"Văn học thời tôi" gồm 32 bài viết được chia làm 2 phần chính, phản ánh 2 hướng quan tâm song song của tác giả: Những vấn đề lý luận-thực tiễn của văn chương đương đại và những gương mặt sáng tác tiêu biểu của thời kỳ đổi mới và hậu đổi mới.

Phần thứ nhất, tác giả tập trung vào các bài viết khái quát đời sống văn học, như: "Lý luận, phê bình văn học và những chuyển đổi", "Buồn vui đời sống văn học nhà trường", "Sinh hoạt văn chương trong đời sống đương đại", "Đương đại: một không gian văn học gần mà xa…", "Tư duy lý luận, phê bình mác-xít trong nghiên cứu văn học hiện nay", hay "Văn chương đang mất dần độc giả", "ChatGPT, viết, đọc và những chuyện khác"…

Phần thứ hai của sách gồm những chân dung, phác họa văn học, tác giả dành nhiều cảm tình và công phu cho các nhà văn, nhà thơ đương đại: Đoàn Minh Phượng, Lã Nguyên, Văn Giá, Hoàng Đăng Khoa, Đỗ Nguyên Thương, Lê Anh Hoài, Nguyễn Tiến Thanh, Bình Nguyên Trang, Hồ Minh Tâm, Hoàng Cúc, Như Bình, Trần Thắng, Thy Nguyên, Lữ Mai, Nguyễn Thị Kim Nhung, Trần Nhật Minh, Nguyễn Khắc Ngân Vi, Nguyễn Phú, Đỗ Anh Vũ, Chu Thị Minh Huệ, Nguyễn Thế Hoàng Linh, nhóm thơ Bình Định mới…

Bằng lối viết vừa tinh tế, vừa khoa học, tác giả khắc họa diện mạo sáng tác của từng người, đồng thời phác thảo được bức tranh sinh động của văn học Việt Nam trong giai đoạn hội nhập với nhiều nỗ lực tìm kiếm tiếng nói riêng, khẳng định bản sắc cá nhân.

Nhận định về công trình công phu này, nhà báo-nhà thơ Trần Nhật Minh cho rằng: Đây là kết quả của hành trình lao động bền bỉ, lặng lẽ nhưng đầy nội lực của nhà phê bình, nhà giáo Phùng Gia Thế - người đang "vào guồng" với phong độ chín muồi, tự tin và tỉnh táo. Tác giả khẳng định mình qua những cuốn sách đằm sâu và nhiều suy tư.

Theo nhà báo Trần Nhật Minh, tập tiểu luận, phê bình vừa đủ về dung lượng nhưng dày về tình cảm và học thuật. Cách viết của Phùng Gia Thế là sự hòa quyện của "bốn con người trong một": nhà phê bình nghiêm cẩn, nhà giáo duyên dáng, nhà báo nhanh nhạy và nhà văn tinh tế. Chính sự đan cài đó khiến văn bản vừa hàn lâm, vừa sinh động, vừa gần gũi.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Gia Thế viết bằng một thái độ ứng xử đẹp với chữ và với người; quan tâm đến từng tác giả, tác phẩm bằng con mắt khoa học nhưng cũng với tấm lòng bạn hữu-"phê bình có tình". Điều đó khiến công trình đậm tính đối thoại, khích lệ sáng tạo. Nhà thơ Trần Nhật Minh đánh giá đây là lối phê bình "đọc thấy ấm", khác hẳn lối khen chê cực đoan thường gặp.

Điểm nổi bật nhà báo Trần Nhật Minh nhấn mạnh là "mã" - khái niệm đặc trưng trong tư duy phê bình của Phùng Gia Thế. Theo đó, tác giả đi tìm "mã người", "mã tác phẩm", "mã sống", "mã viết"... để giải mã văn chương và con người sáng tạo. Cách tiếp cận này giúp tác giả phản ánh những chân dung rộng hơn đặt trong không gian rộng dài của văn học đương đại.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Gia Thế là gương mặt tiêu biểu của thế hệ học giả có sự hòa quyện giữa phẩm chất của người thầy và bản lĩnh của người viết muốn đối thoại với văn chương. Điểm dễ nhận ra ở ông là cách kiến tạo giọng điệu, quan điểm riêng. Tác giả viết không để khẳng định quyền năng của người phê bình mà sâu sắc khơi gợi niềm tin vào chữ, vào người viết và sức sống của sáng tạo.

Những đóng góp với: "Những dấu hiệu của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn xuôi Việt Nam đương đại" (chuyên luận, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2016); "Văn học Việt Nam sau 1986-Phê bình và đối thoại" (tiểu luận phê bình, Nhà xuất bản Văn học, 2016); "Văn học và giới nữ-Một số vấn đề về lý luận và lịch sử" (biên soạn, Nhà xuất bản Thế giới, 2016); "Hiểm địa văn chương" (tiểu luận-phê bình, Nhà xuất bản Hội Nhà văn, 2023) và mới nhất là "Văn học thời tôi", thể hiện chuỗi hành trình tư duy phê bình viết để hiểu, sẻ chia và đi tới cùng.

Phùng Gia Thế không chủ trương "lý thuyết hóa văn chương", dù ông rất am hiểu lý thuyết hiện đại. Ở tác giả, phê bình không tách khỏi đời sống; mỗi bài viết đều là một nhịp cầu giữa nghiên cứu và sáng tạo, giữa giảng đường và thực tiễn văn học. Ông là cây bút đủ khả năng dung hòa hai cấp độ-học thuật và phổ thông để những bài viết bảo đảm giá trị chuyên môn, tiếp nhận. Sự thông minh, tinh tế trong ngôn ngữ, tính linh hoạt về lập luận và tinh thần nhân văn trong quan điểm đã tạo nên phong cách riêng, nhiều khi đó như hình thức trò chuyện tri âm.

Bên cạnh vai trò nghiên cứu, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phùng Gia Thế còn là người thầy có vai trò quan trọng trong câu chuyện truyền cảm hứng đọc và viết cho nhiều thế hệ sinh viên ngành sư phạm. Trên giảng đường, ông giúp sinh viên hiểu về phê bình văn học để từ đó nâng cao học thuật, kỷ luật và quan trọng hơn hết là tình yêu văn chương. Trong đời sống, ông hướng tới mong muốn mở ra những đối thoại tử tế, bởi "phê bình mà không có đối thoại thì chỉ còn là lời độc thoại".

Trong giới viết, ai từng gặp Phùng Gia Thế đều nhớ nụ cười hiền và giọng nói ấm áp, thân tình. Ông thường có mặt trong những cuộc gặp gỡ văn chương bằng tình cảm chân thành, cởi mở và nhân hậu. Từ những buổi tọa đàm phê bình, những bàn tròn học thuật, cho đến những cuộc hẹn thân tình, ông dành thời gian lắng nghe nhiều, luôn khiến người đối diện cảm thấy được tôn trọng.

Là nhà giáo, nhà nghiên cứu, nhưng trên hết, Phùng Gia Thế là nhân tố kết nối, quảng giao mà không khoa trương, thân thiết mà không xuề xòa... để tất cả những cuộc trò chuyện hay những trang viết đều mở ra sự chân thành về chữ nghĩa, nghề nghiệp, đời sống. Chính bởi lẽ đó, bạn viết dù là văn nghệ sĩ gạo cội hay cây bút trẻ đều gặp ở anh tâm thế đồng hành trong sự lắng nghe, khích lệ. Viết về "văn học thời tôi", tác giả cũng lặng lẽ sống, cống hiến giữa thời văn học ấy, nơi những mối giao cảm trở thành nguồn năng lượng cho hành trình đáng tin cậy.

Có thể nói, hành trình của Phùng Gia Thế là hành trình của một người làm học thuật bằng tình yêu, và làm phê bình bằng nhân cách. Ông bước qua những “hiểm địa” của văn chương để khẳng định ý nghĩa của phê bình văn học khi hướng đến con người và làm sáng lên phẩm chất người trong văn học.