Trước yêu cầu của giai đoạn mới, đòi hỏi sự bứt phá mạnh mẽ hơn nữa của đội ngũ văn nghệ sĩ, cùng với đó là hệ thống cơ chế chính sách toàn diện, đồng bộ, hiệu quả.
Kỳ 1: Chính sách mở đường cho phát triển bứt phá
Để VHNT gặt hái được thành công, bên cạnh yếu tố tài năng, tâm huyết, sức sáng tạo của đội ngũ văn nghệ sĩ thì cần có một nền tảng vô cùng quan trọng đó là sự quan tâm, định hướng cùng những chính sách nhất quán, kịp thời của Đảng và Nhà nước, giúp khơi thông nguồn lực, mở đường cho sáng tạo, khích lệ đội ngũ văn nghệ sĩ dấn thân, cống hiến.
Chính sách đồng hành cùng văn nghệ
95 năm qua, kể từ khi Đảng Cộng sản ra đời và lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Đảng ta luôn quan tâm đến lĩnh vực VHNT. Được coi là “bản tuyên ngôn”, cương lĩnh đầu tiên của Đảng về văn hóa, Đề cương về văn hóa Việt Nam năm 1943 là kim chỉ nam định hướng cho VHNT trong giai đoạn đầu của cách mạng. Đề cương xác định văn hóa là một mặt trận quan trọng, gắn bó chặt chẽ với chính trị và kinh tế, nhằm phục vụ sự nghiệp giải phóng dân tộc, đồng thời tạo nền tảng cho việc xây dựng đội ngũ trí thức cách mạng, định hướng sáng tác theo lý tưởng xã hội chủ nghĩa, định hình bản sắc VHNT Việt Nam.
Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức vào ngày 24/11/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp chủ trì và phát biểu khai mạc. Người nhấn mạnh: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”, theo đó văn hóa phải lấy hạnh phúc dân tộc làm cơ sở. Hội nghị đánh dấu sự chuyển biến từ văn hóa phong kiến-thực dân sang văn hóa cách mạng, tạo nền tảng cho sự phát triển VHNT Việt Nam, góp phần xây dựng sức mạnh nội sinh dân tộc.
Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trở thành sợi chỉ đỏ xuyên suốt đường lối lãnh đạo văn hóa, văn nghệ của Đảng. Đặc biệt, từ khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, các nghị quyết, văn kiện của Đảng càng thể hiện rõ sự quan tâm to lớn đối với phát triển của VHNT. Tiêu biểu có thể kể đến Nghị quyết số 05-NQ/TW (1987) của Bộ Chính trị về “Đổi mới và nâng cao trình độ lãnh đạo, quản lý văn học, nghệ thuật và văn hóa, phát huy khả năng sáng tạo, đưa văn học, nghệ thuật và văn hóa phát triển lên một bước mới”; Nghị quyết số 23-NQ/TW (2008) của Bộ Chính trị về tiếp tục xây dựng và phát triển văn học, nghệ thuật trong thời kỳ mới; Nghị quyết số 33-NQ/TW (2014), Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước... Cùng đó là các giải pháp cụ thể như tăng cường đầu tư cho các hội VHNT, tổ chức trại sáng tác và đẩy mạnh xã hội hóa, phát triển công nghiệp văn hóa, thúc đẩy kinh tế sáng tạo... Tổng biên tập Tạp chí Văn hóa nghệ thuật Hoàng Hà chia sẻ: “Có thể nói, chưa bao giờ mà văn nghệ sĩ có nhiều điều kiện thuận lợi để công bố, phổ biến các sáng tạo như hiện nay. Đảng và Nhà nước luôn dành sự quan tâm đặc biệt cho văn hóa nói chung và văn học, nghệ thuật nói riêng”.
Khẳng định vị thế trong đời sống
Những chính sách đúng đắn, kịp thời của Đảng, Nhà nước đã mở đường cho hoạt động sáng tạo VHNT phát triển năng động, mở rộng không gian cho sáng tạo, khích lệ các văn nghệ sĩ tìm về với nguồn cội, khơi dậy ý thức công dân, trách nhiệm xã hội trong sáng tác; nuôi dưỡng tâm hồn các thế hệ người Việt Nam; xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, các chương trình quảng bá, dịch thuật và xuất bản ra nước ngoài được quan tâm. Nhiều tác phẩm văn học Việt đã được dịch và giới thiệu tại các hội sách quốc tế, nhận được sự đón nhận tích cực từ bạn bè thế giới và đoạt các giải thưởng quốc tế uy tín. Điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật… liên tục có tên trên các bảng xếp hạng, liên hoan quốc tế, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam. Tiêu biểu trong lĩnh vực văn học, “Tướng về hưu” (Nguyễn Huy Thiệp) đoạt giải Premio Nonino (Italy, 2008); “Nỗi buồn chiến tranh” (Bảo Ninh) đoạt giải thưởng văn học châu Á (Hàn Quốc, 2018); “Cánh đồng bất tận” (Nguyễn Ngọc Tư) nhận Literaturpreis (Đức, 2018);... Trong lĩnh vực điện ảnh, bộ phim “Mùa len trâu” (Nguyễn Võ Nghiêm Minh) nhận Giải thưởng Lớn (Kỳ Lân Vàng) tại Liên hoan phim (LHP) Amiens (Pháp, 2004), và Giải cao nhất tại LHP quốc tế Amazonas (Brazil, 2004); “Song lang” (đạo diễn Nguyễn Quang Dũng) giành giải Tokyo Gemstone tại LHP quốc tế Tokyo 2018; “Mưa trên cánh bướm” (đạo diễn Việt Linh) đoạt giải phim hay nhất (Iwonderfull Grand Prize) và giải Bộ phim sáng tạo nhất tại LHP Venice 2024... Trong lĩnh vực âm nhạc, các ca sĩ Việt Nam đã liên tục chinh phục các cuộc thi âm nhạc quốc tế và giành giải cao, mới đây nhất là chiến thắng vang dội của ca sĩ Đức Phúc tại Intervision 2025.
Thành tựu VHNT không chỉ dừng ở giải thưởng mà còn thể hiện qua sự đa dạng hóa đề tài, hình thức biểu đạt, từ văn học hiện thực phê phán đến nghệ thuật đương đại, từ sân khấu truyền thống đến phim ảnh kỹ thuật số... góp phần nuôi dưỡng giá trị nhân văn, thúc đẩy đối thoại văn hóa. Từ đây phần nào cho thấy đường lối chính sách VHNT của Đảng, Nhà nước đã và đang phát huy vai trò, hiệu quả trên thực tiễn, giúp VHNT Việt Nam khẳng định vị thế trong dòng chảy chung của nhân loại.
Tạo nền tảng cho sự bứt phá
Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu, phát triển VHNT hiện nay vẫn đang đối mặt với không ít khó khăn, rào cản. Trước hết là hạn chế về cơ chế tài chính do nguồn lực dành cho VHNT còn mỏng, chưa tương xứng với vai trò và nhiệm vụ. Chế độ đãi ngộ, thù lao, nhuận bút thấp. Thứ hai, chính sách đào tạo, bồi dưỡng thế hệ trẻ chưa bắt kịp nhu cầu hội nhập quốc tế. Số lượng nghệ sĩ trẻ có tài năng, tư duy sáng tạo đột phá tuy xuất hiện nhưng chưa nhiều, lại thiếu môi trường, điều kiện để phát huy hết tiềm lực; cơ chế hỗ trợ sáng tác chưa tạo được bệ phóng dài hạn cho những tài năng trẻ. Thứ ba, thị trường VHNT chưa phát triển tương xứng. Sản phẩm nghệ thuật nhiều khi phải chịu sức ép thương mại, dẫn tới nguy cơ chạy theo thị hiếu ngắn hạn, ảnh hưởng đến giá trị lâu dài. Thêm vào đó, sự xâm nhập của văn hóa ngoại lai trên nền tảng số đôi khi làm mai một bản sắc dân tộc, đòi hỏi VHNT phải có sức đề kháng mạnh mẽ hơn.
Để tháo gỡ những rào cản ấy, cần có chính sách đột phá về phát triển VHNT. Dưới góc nhìn của một chuyên gia tư vấn chính sách, PGS, TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhấn mạnh việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật đối với VHNT, bảo đảm tính bao quát, đồng bộ và khả thi. Về phía các văn nghệ sĩ, mong muốn Đảng, Nhà nước sớm hoàn thiện cơ chế tài chính, chế độ đãi ngộ với những người hoạt động trong lĩnh vực này; tăng đầu tư cho những tác phẩm có giá trị nghệ thuật và xã hội. Chính sách dịch thuật, quảng bá VHNT Việt ra thế giới cần được đẩy mạnh hơn, vừa để khẳng định vị thế, vừa để tạo động lực sáng tạo cho nghệ sĩ. Song song đó, cần quan tâm đào tạo, phát hiện và bồi dưỡng tài năng trẻ để tạo nguồn nhân lực lâu dài cho tương lai. Đồng thời xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh, nơi nghệ sĩ có thể tự do sáng tạo trong khuôn khổ pháp luật. Những giải pháp này không chỉ khắc phục những khó khăn hiện tại mà còn tạo nền tảng cho VHNT bứt phá, góp phần vào mục tiêu phát triển bền vững của đất nước.
Phát biểu tại cuộc gặp mặt với các văn nghệ sĩ toàn quốc ngày 30/12/2024, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: “Đất nước ta đang đứng trước cánh cửa lịch sử để bước vào kỷ nguyên mới... Để đạt được mục tiêu lớn lao này, đòi hỏi sự nỗ lực bứt phá của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng, trong đó đóng góp của nền VHNT, đội ngũ văn nghệ sĩ có vai trò đặc biệt quan trọng và đang đặt ra cấp bách”. Chúng ta tin tưởng rằng với những chính sách có tính đột phá, thay đổi mạnh mẽ về tư duy, sẽ tạo ra luồng gió mới, thổi bùng ngọn lửa sáng tạo trong mỗi văn nghệ sĩ, chung tay xây dựng VHNT Việt Nam không ngừng phát triển và vươn xa, khẳng định bản sắc, sức mạnh mềm và tầm vóc của dân tộc Việt Nam trong thời kỳ hội nhập.
(Còn nữa)
