Thế nhưng, hằng năm, phụ huynh, các em học sinh và ngay cả các thầy, cô giáo vẫn chưa có “thế” chủ động với kỳ thi này khi trường lớp còn quá thiếu và môn thi thứ 3 vẫn phải chờ đến… phút chót.
Từ bị động chỗ học...
Chị Nguyễn Hoàng Yến (phường Cầu Giấy, Hà Nội) chia sẻ: “Con tôi đang học lớp 9, có học lực tốt. Bốn năm THCS, cháu đạt học sinh giỏi và xuất sắc nhưng so sánh kỳ tuyển sinh vào lớp 10 công lập năm 2025 thì tôi lo ngay ngáy. Toàn phường Cầu Giấy mới chỉ có hai trường THPT là Yên Hòa và Cầu Giấy, cứ nghĩ đến tỷ lệ “chọi” của Yên Hòa đang giữ vị trí cao nhất thành phố thì cả nhà đều “hốt hoảng”. Năm ngoái, điểm trúng tuyển vào Trường THPT Yên Hòa là 25, trung bình một môn thi thí sinh phải đạt trên 8 điểm mới đỗ. Kỳ thi vào 10 áp lực ghê gớm với mọi gia đình!”.
Nỗi lo của chị Yến cũng là tâm trạng chung của nhiều phụ huynh tại các phường nội thành như Hoàn Kiếm, Cửa Nam, Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng, Cầu Giấy, Nam Từ Liêm, Thanh Xuân, Hoàng Mai… Trong các cuộc họp phụ huynh, chủ đề được bàn luận nhiều nhất không phải là kết quả học tập trong năm, mà là chọn trường thi - nguyện vọng - và xác suất đỗ trường công lập. Năm học vừa qua, Hà Nội có gần 130.000 học sinh lớp 9 nhưng chỉ khoảng 75.000 chỉ tiêu vào lớp 10 công lập. Tại nhiều phường trung tâm, mỗi suất vào trường công lập như Kim Liên, Phan Đình Phùng, Việt Đức… đều phải trải qua cạnh tranh rất cao.
Bài toán quy hoạch trường lớp chưa theo kịp tốc độ tăng dân số tại các khu đô thị mới khiến số chỗ học luôn thiếu so với nhu cầu thực tế. Theo thống kê, toàn thành phố có 119 trường THPT công lập nhưng có tới 675 trường THCS (bao gồm cả công lập và tư thục). Việc thiếu trường THPT công lập (nơi có môi trường học tập tốt và học phí rẻ) đẩy nhiều gia đình có con em thi vào lớp 10 vào tình thế luôn bị động về chỗ học. Nếu không đỗ vào công lập, buộc họ phải tìm các ngã rẽ khác, cho dù sự lựa chọn đó không phù hợp với điều kiện kinh tế, khoảng cách địa lý, chất lượng giáo dục và cả năng lực của học sinh. Không ít gia đình kinh tế không dư dả nhưng con có khả năng học tập, chỉ vì thiếu ít điểm vào trường công lập mà đành “ngậm ngùi” lựa chọn tư thục. “Con tôi học tốt Toán và Tiếng Anh, thi cử bị sơ sẩy nên không thể nhắm mắt đưa con vào học hệ giáo dục thường xuyên hay học nghề. Với mức học phí gần bảy triệu đồng/tháng ở một trường THPT tư thục tương đối tốt tại Hà Nội là quá sức với vợ chồng tôi”, chị Lê Thúy Hằng (phố Quan Hoa, phường Cầu Giấy) có con học lớp 10 chia sẻ.
Thầy Nguyễn Ngọc Phúc, Hiệu trưởng Trường THCS Trần Duy Hưng (Hà Nội) thẳng thắn nhìn nhận: “Áp lực thi vào 10 phần lớn đến từ bài toán quy hoạch trường lớp. Số học sinh tăng mỗi năm nhưng trường THPT công lập gần như không biến động. Tỷ lệ “chọi” cao tạo nên áp lực không chỉ cho học sinh, mà cả nhà trường và phụ huynh”.
... đến chờ đợi môn thi
Lớp 9 vốn là năm học nặng nề nhất của cấp THCS. Các em phải học hết chương trình chuẩn, ôn tập kiến thức của toàn cấp, đồng thời chuẩn bị cho một kỳ thi có tính cạnh tranh cao. Cô Lê Thị Loan, giáo viên Trường THCS Cầu Giấy cho biết: “Chương trình lớp 9 hiện nay yêu cầu mức độ vận dụng cao. Trong khi đó, học sinh phải học đồng thời nhiều môn, rồi học thêm các môn thi vào 10. Có em học từ sáng đến tối liên tục, dẫn tới quá tải”.
Em Nguyễn Minh Quang, học sinh lớp 9 (phường Ba Đình) chia sẻ: “Cả tuần con đều đi học thêm. Hằng ngày, đi học thêm đến 9 giờ mới về. Lúc đó, con chỉ muốn nghỉ nhưng vẫn phải làm bài trên lớp và cả bài ở lớp học thêm. Nhiều lúc con chỉ thèm ngủ!”.
Còn em Lê Đỗ Trúc Anh, học sinh lớp 9 (phường Ngọc Hà) có ý định thi vào hệ chuyên THPT công lập nên lịch học thêm cũng kín đặc. Cứ tan học, bố đã có mặt sẵn ở cổng trường để sẵn sàng đưa con đến các lớp học thêm.
“Con thi chuyên nên kiến thức ngoài sách giáo khoa nên buộc phải học thêm. Con lựa chọn chuyên Toán nên tôi phải cho theo hai thầy cô: Một dạy chuyên Sở, hai là dạy chuyên Bộ thì mới chắc. Chưa kể, con còn học thêm tiếng Anh, Văn. Năm nay con thi nên tôi sắp xếp công việc, chuyên “xe ôm” đưa đón con”, anh Lê Ngọc Tuấn, phụ huynh em Trúc Anh nói.
Áp lực học tập kéo dài khiến không ít học sinh gặp tình trạng căng thẳng, lo âu, mất ngủ. Một số trường THCS tại Hà Nội cho biết tỷ lệ học sinh phải nghỉ học vì mệt mỏi, kiệt sức trong giai đoạn cận thi ngày càng tăng. Bên cạnh đó, phụ huynh cũng không tránh khỏi áp lực tài chính. Nhiều gia đình phải đầu tư từ vài triệu đến cả chục triệu đồng mỗi tháng cho con học thêm. Chị Vũ Thị Hương (quận Nam Từ Liêm) thở dài: “Không phải ai cũng muốn cho con học nhiều như vậy. Nhưng sợ không theo kịp bạn bè, sợ không vào được trường mong muốn nên đành cố. Trung bình một buổi học của con tôi là 350 nghìn đồng. Con theo 5 lớp học thêm nên bố mẹ phải chi thêm bảy triệu đồng/tháng. Đó là chưa kể tiền ăn, tiền xăng xe, tiền sách vở…”.
Chương trình trên lớp nặng nề, quá tải chuyện học thêm nhưng đã bao nhiêu năm nay, phụ huynh, học sinh lớp 9 và cả các thầy, cô giáo còn chịu thêm áp lực… chờ môn thi thứ 3. Theo Quy chế tuyển sinh THCS và tuyển sinh THPT của Bộ Giáo dục và Đào tạo, phương thức thi tuyển vào THPT gồm ba môn: Toán, Ngữ văn và một môn thi do Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức bốc thăm ngẫu nhiên trong số các môn học còn lại thuộc chương trình giáo dục phổ thông cấp THCS và công bố trước ngày 31/3 hằng năm. Nhiều năm qua, nếu như Sở Giáo dục và Đào tạo các thành phố lớn khác như TP Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng… thường công bố môn thi thứ ba sớm, thậm chí vào đầu năm học để các trường, giáo viên và học sinh chủ động lên kế hoạch thì Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội lại công bố vào khoảng tháng 3. Thời điểm này chỉ cách kỳ thi chính thức khoảng ba tháng, khiến việc ôn luyện trở nên gấp gáp.
Chị Lê Minh Thư (phụ huynh học sinh lớp 9 trú ở phường Láng) chia sẻ: “Toán - Văn - Anh là những môn cơ bản, nên từ đầu năm các con tập trung nhiều cho ba môn này. Tuy nhiên, vì kỳ thi vào 10 tại Hà Nội cạnh tranh cao nên muốn đỗ, các con cũng phải học thật chăm chỉ các môn còn lại: Lý, Hóa, Sinh đến Lịch sử, Địa lý và cả Tin học, Giáo dục công dân…. Việc phải học dàn trải khiến kỳ thi thêm phần căng thẳng và áp lực”.
Nhiều giáo viên khi được hỏi cũng cho rằng việc công bố muộn khiến kế hoạch dạy - học và kiểm tra không thể chuẩn hóa ngay từ đầu năm. Các trường buộc phải xây dựng nhiều phương án dự phòng, gây quá tải cho học sinh.
Cần giải pháp đồng bộ
“Việc Bộ đưa ra phương án bốc thăm môn thi thứ 3 có lẽ là nhằm hạn chế tình trạng học lệch của học sinh nhưng đây sẽ là một áp lực cho những em dự thi tuyển sinh vào 10. Bởi lẽ, nếu Sở bốc thăm môn thi thứ 3 mà trúng vào môn tổ hợp Khoa học tự nhiên, hoặc Khoa học xã hội thì áp lực ôn thi sẽ cực lớn vì các môn học tích hợp này đang có từ hai đến ba phân môn. Sở cũng phải huy động ít nhất sáu giáo viên mới có thể ra được đề với môn tổ hợp này. Mặt khác, vào cấp THPT là giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp, học sinh sẽ được học môn bắt buộc và có nhiều môn lựa chọn, nên việc bắt học dàn trải ở cấp THCS chỉ để phục vụ kỳ thi vào 10 là hoàn toàn không hợp lý”, một chuyên gia giáo dục phân tích.
Đại diện Bộ Giáo dục và Đào tạo cũng đưa ra khuyến nghị: “Áp lực thi vào 10 là có thật, nhưng ngành giáo dục luôn cố gắng điều chỉnh theo hướng minh bạch, công bằng, ổn định. Địa phương cần đẩy nhanh việc mở rộng quy mô trường lớp để phù hợp với tốc độ tăng dân số. Đồng thời tiếp tục tinh giản chương trình lớp 9 theo lộ trình đổi mới”.
Các ý kiến đóng góp đều thống nhất rằng giảm áp lực cho học sinh lớp 9 không chỉ là yêu cầu về tâm lý học đường, mà là giải pháp căn cơ nhằm nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông. Cần giải pháp đồng bộ để trả lại sự nhẹ nhàng cho học sinh như: Đẩy nhanh xây dựng thêm trường THPT công lập, đặc biệt tại khu vực nội thành và khu đô thị mới có tốc độ tăng dân số cao. Tiếp tục tinh giản chương trình lớp 9, giảm số lượng bài kiểm tra, giảm tải nội dung yêu cầu vận dụng mức độ cao. Công bố môn thi thứ ba sớm hơn, có thể từ đầu năm học hoặc ngay khi kết thúc học kỳ I để giáo viên, học sinh chủ động hơn. Tăng cường tư vấn tâm lý học đường, giúp học sinh giảm lo âu, biết cách tự học và quản lý áp lực tốt hơn. Đa dạng hóa các mô hình trung học, giúp phụ huynh có nhiều lựa chọn thay vì quá phụ thuộc vào trường công lập truyền thống.
