Trong phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, AI đang trở thành công nghệ cốt lõi làm thay đổi phương thức sáng tạo, sản xuất và phân phối các sản phẩm, góp phần bảo tồn di sản, quảng bá bản sắc dân tộc, nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường quốc tế. Tuy nhiên, việc ứng dụng AI cũng đang đặt ra nhiều thách thức liên quan vấn đề bản quyền, dữ liệu và nguồn nhân lực chất lượng cao.
Cơ hội bứt phá trong kỷ nguyên số
Phát triển công nghiệp văn hóa được xác định là một trong những động lực quan trọng để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và quảng bá hình ảnh đất nước. Trong kỷ nguyên công nghệ, AI giúp doanh nghiệp sáng tạo tối ưu quy trình sản xuất, giảm chi phí, cá nhân hóa trải nghiệm người dùng và tạo ra nhiều sản phẩm văn hóa có giá trị gia tăng cao.
Những năm gần đây, ngành điện ảnh ứng dụng AI chủ yếu vào các công đoạn hỗ trợ sản xuất như phục hồi hình ảnh, tạo phụ đề tự động, lồng tiếng, phân tích dữ liệu khán giả và cá nhân hóa nội dung trên các nền tảng phát hành. Trong âm nhạc, AI hỗ trợ sáng tác giai điệu, phối khí, xử lý âm thanh, khử tạp âm và tạo bản thu thử trong thời gian ngắn. AI cũng tích cực hỗ trợ biên tập bản thảo, dịch thuật, tóm tắt văn bản, chuyển đổi sách giấy thành sách nói trong ngành xuất bản, giúp phân tích dữ liệu, rút ngắn thời gian xử lý thông tin trong ngành truyền thông, báo chí. AI góp phần tăng trải nghiệm cho khán giả trong lĩnh vực biểu diễn, đồng thời rất tiềm năng trong thiết kế trò chơi điện tử...
Ở các lĩnh vực khác như quảng cáo, du lịch văn hóa, thủ công mỹ nghệ và thiết kế sản phẩm, AI tham gia sâu vào nhiều công đoạn, nâng cao sức sản xuất, cải thiện mẫu mã, giúp tăng giá trị sản phẩm cũng như sức cạnh tranh trên thị trường.
Tuy nhiên, việc sử dụng AI vào phát triển công nghiệp văn hóa cũng đang đặt ra một số thách thức cần được nhận diện. Theo Tiến sĩ Trần Kim Bá (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), thách thức đầu tiên chính là vấn đề bản quyền. AI thường được huấn luyện trên lượng dữ liệu lớn, bao gồm hình ảnh, âm nhạc, sách, phim… dẫn đến gia tăng nguy cơ vi phạm bản quyền hoặc sử dụng trái phép tác phẩm của chủ thể sáng tạo. Thách thức tiếp theo là vấn đề dữ liệu. Hiện nhiều di sản, tư liệu lịch sử, văn hóa của Việt Nam vẫn chưa được số hóa.Thiếu dữ liệu chất lượng, AI khó có thể khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa bản địa để tạo ra những sản phẩm mang đậm bản sắc Việt.
Ngoài ra là vấn đề nhân lực, đặc biệt là nhân lực chất lượng cao. Phát triển công nghiệp văn hóa đòi hỏi đội ngũ nhân lực vừa có kiến thức nghệ thuật, vừa có khả năng sử dụng công nghệ số và AI, nhưng lực lượng lao động đáp ứng đồng thời hai yêu cầu này hiện còn rất hạn chế. Do chi phí đầu tư cho hạ tầng dữ liệu và bản quyền phần mềm rất lớn nên nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa, các nghệ sĩ độc lập chưa thể phát triển AI vào quy trình sáng tạo và sản xuất.
Xây dựng mô hình hợp tác hài hòa giữa con người và AI
Ứng dụng mạnh AI vào phát triển công nghiệp văn hóa là xu thế tất yếu, nhiều quốc gia đã thực hiện thành công. Thí dụ, Hàn Quốc đã ứng dụng AI vào phân tích thị hiếu khán giả, dịch thuật tự động, sản xuất âm nhạc, điện ảnh và quảng bá K-content ra thị trường quốc tế. Nhờ đó, làn sóng Hallyu đã trở thành một ngành kinh tế có sức ảnh hưởng toàn cầu. Trung Quốc tập trung phát triển AI vào lĩnh vực điện ảnh và trò chơi điện tử; Singapore ứng dụng AI trong xây dựng bảo tàng số, thư viện số và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; còn Nhật Bản hướng tới ngành công nghiệp phim hoạt hình (anime)… Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước và được đánh giá là có tiềm năng lớn trong các ngành như trò chơi điện tử, phim hoạt hình khai thác chất liệu dân gian, âm nhạc và điện ảnh.
Để phát triển AI hiệu quả, an toàn trong các ngành công nghiệp văn hóa, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về chính sách, công nghệ và nguồn nhân lực. Theo đó, một hành lang pháp lý rõ ràng về AI và quyền sở hữu trí tuệ sẽ khuyến khích đổi mới sáng tạo. Ông Hoàng Văn Tam, Founder & CEO DigiTech Solutions, chuyên gia chuyển đổi số và AI khuyến nghị, AI nên được sử dụng để xử lý dữ liệu, hỗ trợ nghiên cứu, gợi ý ý tưởng, tối ưu quy trình và mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, trong khi con người giữ vai trò định hướng giá trị, kiểm chứng nội dung và quyết định cuối cùng.
Những người làm văn hóa, nghệ thuật cần chủ động đưa ngôn ngữ, lịch sử, phong tục, tri thức bản địa và các giá trị truyền thống Việt Nam vào dữ liệu, quy trình huấn luyện cũng như tiêu chí đánh giá sản phẩm do AI hỗ trợ tạo ra. Mỗi sản phẩm cần được thẩm định bởi chuyên gia văn hóa và chủ thể sáng tạo nhằm hạn chế nội dung sai lệch, rập khuôn hoặc làm phai nhạt bản sắc dân tộc. Sự kết hợp này vừa giúp phát huy tốc độ, khả năng phân tích và sức mạnh sáng tạo của công nghệ, vừa bảo đảm cảm xúc, tư duy, trách nhiệm xã hội và bản sắc văn hóa Việt Nam luôn giữ vai trò trung tâm. Về xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, cần đẩy mạnh liên kết giữa các cơ sở đào tạo nghệ thuật và công nghệ theo hướng liên ngành, nhằm xây dựng đội ngũ nhân lực vừa có tư duy sáng tạo vừa có năng lực ứng dụng công nghệ hiện đại.
Việc sử dụng AI có đạo đức trong phát triển công nghiệp văn hóa đang được khuyến cáo mạnh mẽ ở nhiều quốc gia. Nếu không được kiểm soát bằng các nguyên tắc đạo đức cũng như hành lang pháp lý rõ ràng, AI có thể làm tổn hại nghiêm trọng đến quyền sáng tạo, bản sắc văn hóa của mỗi quốc gia, ảnh hưởng đến sinh kế của nhiều người lao động.
Theo ông Đặng Trần Cường, Cục trưởng Cục Điện ảnh, luật pháp là hàng rào để bảo vệ, nhưng đồng thời cũng cần mở ra không gian cho sáng tạo. Riêng trong lĩnh vực điện ảnh, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà làm phim, chuyên gia công nghệ và cơ quan quản lý Nhà nước để từng bước xây dựng một nền điện ảnh hiện đại, sáng tạo nhưng vẫn tuân thủ quy định pháp luật, tôn trọng quyền cá nhân và giữ vững tinh thần văn hóa Việt Nam. Tiến sĩ Trần Kim Bá nhấn mạnh, AI chỉ có thể giúp mở rộng khả năng sáng tạo mà không thể thay thế khả năng sáng tạo, bởi trong văn hóa nghệ thuật điều quan trọng nhất vẫn là cảm xúc, tư duy, trải nghiệm sống của người sáng tạo. Và yếu tố cốt lõi của một sản phẩm chính là vẻ đẹp kết tinh từ bản sắc văn hóa của cộng đồng, dân tộc.
