Việc đổi mới theo hướng tinh gọn, gắn với thực tiễn, minh bạch đang trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao chất lượng tác phẩm.
Trong nhiều giai đoạn của đời sống văn học nghệ thuật, nhất là khi đất nước còn nhiều khó khăn, các trại sáng tác từng giữ vai trò quan trọng. Chính từ môi trường ấy, nhiều tác phẩm có giá trị bền vững đã ra đời. Dù vậy, chuyển biến mạnh mẽ của đời sống hiện đại đang đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận lại cách thức tổ chức trại sáng tác, nhằm bảo đảm phát huy hiệu quả thực chất, tránh hình thức, lãng phí nguồn lực.
Một hạn chế dễ nhận thấy ở hầu hết các trại sáng tác là thời gian tổ chức kéo dài, có nơi từ hai đến ba tuần, thậm chí lâu hơn. Trong khi đó, hiệu quả sáng tạo chưa tương xứng với nguồn lực đầu tư. Ở một số trại, chương trình hoạt động còn đơn điệu, thiếu định hướng rõ ràng; nội dung chuyên môn chưa được tổ chức bài bản, dẫn đến thời gian dành cho sáng tác bị phân tán. Không ít trường hợp, sinh hoạt trại chủ yếu xoay quanh “ăn, ở, nghỉ”, thiếu hoạt động thực tế, trao đổi nghề nghiệp, phản biện tác phẩm.
Đáng chú ý, công tác lựa chọn thành phần tham dự ở một số nơi còn bộc lộ những bất cập: mời theo quan hệ quen biết; một số cá nhân tham gia nhiều trại sáng tác mà không có tác phẩm chất lượng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng chung của trại mà còn làm giảm cơ hội của những tác giả có tiềm năng, cần môi trường để phát triển. Bên cạnh đó, khi thiếu sự quản lý và tổ chức chặt chẽ, môi trường sinh hoạt tập thể kéo dài cũng tiềm ẩn những vấn đề phát sinh ngoài chuyên môn.
Từ thực tiễn đó, yêu cầu đổi mới mô hình trại sáng tác theo hướng tinh gọn, hiệu quả, công khai, minh bạch đang trở nên cấp thiết. Đã xuất hiện những mô hình tổ chức mới với cách tiếp cận linh hoạt, bước đầu cho thấy hiệu quả rõ rệt.
Một số trại sáng tác do các nhà xuất bản như Kim Đồng, Giáo dục Việt Nam tổ chức trong thời gian ngắn, chỉ từ vài ngày đến một tuần, nhưng có chương trình cụ thể, tập trung vào chuyên môn. Các hoạt động được thiết kế theo hướng gắn với thực tế, kết hợp giữa khảo sát, trao đổi nghiệp vụ và hoàn thiện bản thảo. Nhờ đó, nhiều tác phẩm đã được định hình ngay trong thời gian diễn ra trại, rút ngắn đáng kể quá trình biên tập, xuất bản. Tương tự, các trại sáng tác do Bộ Tư lệnh Cảnh vệ phối hợp tổ chức cũng cho thấy hiệu quả của mô hình “ngắn ngày, cường độ cao”.
Với đặc thù đề tài gắn với lực lượng vũ trang, các trại này chú trọng đưa văn nghệ sĩ đi thực tế, tiếp xúc trực tiếp với cán bộ, chiến sĩ, từ đó tạo nguồn chất liệu sinh động cho sáng tác. Một thí dụ khác tiêu biểu cho mô hình trại sáng tác hiệu quả theo hướng tinh gọn, gắn với thực tiễn là trại sáng tác kịch bản điện ảnh năm 2025 do Điện ảnh Quân đội nhân dân tổ chức tại Sa Pa. Diễn ra chưa đầy một tuần, trại đã quy tụ 15 tác giả, biên kịch và hoàn thiện gần 50 đề cương kịch bản có chất lượng. Các tác giả được thâm nhập thực tế tại Trung đoàn 254, trực tiếp quan sát, tìm hiểu đời sống, huấn luyện của cán bộ, chiến sĩ. Sự kết hợp giữa trao đổi chuyên môn và trải nghiệm thực tiễn đã giúp các đề cương không chỉ dừng ở ý tưởng mà bước đầu hình thành chiều sâu nội dung, cảm xúc và tính chân thực.
Từ kinh nghiệm thực tiễn nhiều năm tham gia và gắn bó với các trại sáng tác, nhà văn Chu Lai cho rằng, để nâng cao hiệu quả, cần xác lập một “kỷ luật sáng tạo” nghiêm túc trong mỗi trại. Theo đó, việc sáng tác không thể dừng ở cảm hứng tự do, mà phải được đặt trong một quy trình chặt chẽ: Viết, đọc, trao đổi và chỉnh sửa ngay tại trại. Chỉ khi người viết thật sự lao động nghiêm túc, đối diện với tác phẩm của mình và tiếp nhận phản biện từ đồng nghiệp, bản thảo mới có cơ hội được hoàn thiện.
Tiếp nối về hướng giải pháp, nhà thơ Trần Đăng Khoa, Phó Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam nhận định, cần đổi mới công tác tổ chức, chọn lựa thành phần tham dự theo hướng công khai, minh bạch, dựa trên hồ sơ sáng tác, có cơ chế đánh giá sau trại để làm căn cứ. Tiếp theo, nên điều chỉnh thời lượng trại theo hướng rút gọn, tăng tính tập trung, phù hợp với điều kiện lao động sáng tạo hiện nay; đẩy mạnh hoạt động thực tế, coi đó là nội dung trọng tâm...
