Từ bờ nam, bờ bắc kênh Đôi đến rạch Xuyên Tâm, rạch Văn Thánh, kênh Tham Lương-Bến Cát… diện mạo đô thị đang từng ngày thay đổi. Phía sau những công trình ấy là quyết tâm chính trị mạnh mẽ nhằm cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030, với mục tiêu đến cuối năm 2030 hoàn thành di dời 50% nhà trên và ven kênh rạch (20.000 căn), kiến tạo không gian sống xanh, sạch, bền vững cho người dân.
Những công trình khởi động diện mạo mới
Đứng bên nền nhà vừa bàn giao cách đây vài tháng, ông Ngô Quốc Trung (48 tuổi) vẫn không giấu được cảm xúc về những thay đổi trong đời sống. Khi đồng ý chủ trương di dời giải tỏa để thực hiện dự án chỉnh trang rạch Xuyên Tâm, gia đình ông được bồi thường 36 m² với số tiền 3,5 tỷ đồng để đến nơi an cư mới.
Gắn bó hơn 40 năm với khu vực này, ông chia sẻ: “Rạch Xuyên Tâm ngày càng ô nhiễm. Khi dự án được triển khai, gia đình tôi rất ủng hộ để mong chờ dòng kênh này sẽ xanh sạch, khang trang hơn. Số tiền đền bù nhận được cũng giúp gia đình có nơi ở mới đàng hoàng hơn so với trước đây”. Những lời chia sẻ ấy phản ánh tâm tư chung của nhiều hộ dân trong vùng dự án. Bởi phía trước họ là sự thay đổi lớn về nơi ở, sinh kế, đồng thời đi kèm kỳ vọng về một môi trường sống tốt hơn, không còn cảnh nhà tạm bợ ven kênh, nước đen bốc mùi, ngập úng mỗi khi mưa lớn.
Dự án rạch Xuyên Tâm dài gần 9 km, tổng mức đầu tư hơn 17.000 tỷ đồng đang được triển khai với ba gói thầu xây lắp chính, trong đó gói đầu tiên khởi công tháng 5/2025. Dự án này tác động đến đời sống của hơn 2.230 hộ dân và tổ chức. Khi hoàn thành vào năm 2028, hai tuyến đường ven rạch sẽ mở thêm hướng lưu thông mới từ khu đông bắc vào trung tâm, giảm áp lực cho các trục hiện hữu. Không chỉ rạch Xuyên Tâm, thành phố cũng đang chứng kiến cuộc “hồi sinh” mạnh mẽ của nhiều dòng kênh khác.
Trong đó có dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát với tổng mức đầu tư hơn 9.000 tỷ đồng, khởi công đầu năm 2023. Tuyến kênh dài gần 32 km, đi qua 7 quận, huyện (cũ). Sau gần 3 năm thi công, dự án đã đạt khối lượng khoảng 70%, có 33/64 km đường ven kênh thông xe kỹ thuật, nhà thầu thi công phấn đấu dự kiến hoàn thành dự án trong năm nay. Nhiều tuyến kênh rạch ô nhiễm khác cũng được thành phố lên kế hoạch cải tạo, chỉnh trang. Cụ thể, đối với rạch Văn Thánh dài khoảng 2,24 km đã được Hội đồng nhân dân thành phố thông qua chủ trương đầu tư dự án nạo vét, cải tạo môi trường và xây dựng với tổng mức đầu tư hơn 8.555 tỷ đồng.
Dự án triển khai sẽ có 1.077 trường hợp bị thu hồi đất, 749 hộ phải di dời hoàn toàn với tổng chi phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư hơn 6.812 tỷ đồng. Dự kiến khởi công năm 2027, hoàn thành cuối năm 2029, tạo thêm trục giao thông kết nối Điện Biên Phủ, Ngô Tất Tố, Nguyễn Hữu Cảnh, Võ Oanh… cũng như cải tạo môi trường cho các khu vực dân cư dự án đi qua.
Tái cấu trúc đô thị và không gian sống
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Bùi Xuân Cường nhấn mạnh, nhiều năm qua, Thành ủy và Ủy ban nhân dân thành phố đã xác định chủ trương tập trung giải quyết tình trạng nhà trên và ven kênh rạch. Công tác này có ý nghĩa quan trọng trong phát triển kinh tế, xã hội, giải quyết tiêu thoát nước, chống ngập, cải thiện môi trường và giảm tác động biến đổi khí hậu.
Các dự án đã và sẽ triển khai cho thấy quyết tâm hiện thực hóa Quyết định 2988/ QĐ-UBND, ngày 16/6/2025 của Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh về Đề án chỉnh trang đô thị, khu vực nhà trên và ven sông, kênh rạch giai đoạn 2025- 2030, nhất là cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ I, nhiệm kỳ 2025-2030. Trong đó, năm 2026 được xác định là năm bản lề khi thành phố dự kiến triển khai bồi thường, di dời 3.758 căn nhà thuộc 6 dự án; đồng thời hoàn tất thủ tục để thực hiện bồi thường, giải tỏa khoảng 1.280 căn thuộc 4 dự án khác.
Theo Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, song song việc triển khai các dự án chỉnh trang, thành phố cũng nghiên cứu, xây dựng kế hoạch đầu tư quỹ nhà ở xã hội và nhà tái định cư, lộ trình chi tiết cho từng dự án. Đây vốn là "điểm nghẽn" nhiều năm qua khi nhiều hộ dân trong diện di dời giải tỏa không thể tìm được nơi ở mới từ tác động của dự án. Thực tế, nhiều địa phương đã chủ động đề xuất những cách làm hay, cụ thể để bảo đảm công tác an sinh cho người dân trong vùng dự án.
Tại phường Bình Đông, chính quyền đề xuất nhiều cơ chế đặc thù, như: Cho các hộ đủ điều kiện mua nhà ở xã hội gần nơi di dời; hỗ trợ tiền thuê nhà; mua trả chậm, trả góp với lãi suất ưu đãi hoặc không lãi suất; hỗ trợ việc làm, đào tạo nghề, vay vốn cho các đối tượng bị ảnh hưởng có nhu cầu. Theo Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, việc chỉnh trang nhà ven kênh phải được xem là nhiệm vụ trọng tâm, tập trung nguồn lực, triển khai với chính sách vượt trội và đặc thù theo Nghị quyết số 260/2025/ QH15 về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị quyết 98/2023/ QH15, về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát trển Thành phố Hồ Chí Minh.
Với quyết tâm chính trị cao, cách làm quyết liệt, sáng tạo, lấy người dân làm trọng tâm thụ hưởng, mục tiêu đến năm 2030 không chỉ dừng ở việc di dời 20.000 căn nhà ven kênh mà thành phố còn đặt ra khát vọng lớn hơn: Qua công tác chỉnh trang này sẽ góp phần đưa thành phố trở thành đô thị văn minh, hiện đại, trung tâm đổi mới sáng tạo, năng động, hội nhập, nằm trong nhóm 100 thành phố toàn cầu, đáng sống. Chỉnh trang kênh rạch vì thế không chỉ là câu chuyện xây kè, mở đường, mà còn là câu chuyện tái thiết môi trường, tái cấu trúc không gian, tái định hình chất lượng sống.
Những dòng kênh xanh sẽ thay cho những dải nước đen; những tuyến đường ven kênh sẽ mở thêm không gian công cộng, công viên, mảng xanh; những khu tái định cư, nhà ở xã hội sẽ tạo nền tảng an cư bền vững. Hành trình ấy còn nhiều thách thức về vốn, giải phóng mặt bằng, an sinh,... nhưng với nền tảng chính sách rõ ràng và quyết tâm chính trị cao cùng sự đồng thuận của người dân, diện mạo đô thị ven kênh rạch sẽ ngày càng thay đổi.
