Nhận diện điểm nghẽn
Là Khu dự trữ sinh quyển thế giới, Cù Lao Chàm hội tụ nhiều điều kiện để phát triển du lịch sinh thái. Quần đảo sở hữu hệ sinh thái biển đa dạng với hơn 1.300 loài sinh vật, nhiều loài quý hiếm; rừng nguyên sinh che phủ khoảng 60-70% diện tích cùng gần 500 loài thực vật bậc cao. Cùng với đó, bản sắc văn hóa biển đặc trưng kết hợp sự đồng hành của cộng đồng địa phương đã tạo nền tảng để nơi đây trở thành điểm đến hấp dẫn. Những năm gần đây, dòng vốn đầu tư cũng dần hiện diện với 41 cơ sở lưu trú trên đảo. Thế nhưng, tiềm năng lớn vẫn chưa chuyển hóa thành động lực phát triển tương xứng.
Tại Diễn đàn khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên biển và hải đảo Việt Nam vừa qua, nhiều nhà khoa học và quản lý đã khuyến nghị Cù Lao Chàm phải nhanh chóng chuyển đổi mô hình từ “du lịch đại trà” sang “du lịch sinh thái chất lượng cao, có kiểm soát”. Thực tế cho thấy, các sáng kiến “Nói không với túi ni-lông” đã giúp giảm hơn 90% hộ dân sử dụng túi nylon; “Đảo xanh không rác” thu gom trung bình 8,5 tấn rác/bãi biển và 50 kg rác/rạn san hô mỗi năm. Tuy nhiên, Cù Lao Chàm vẫn còn hiện tượng rác thải nhựa và lợi ích cộng đồng mới chỉ chiếm khoảng 20% trong chuỗi giá trị tour.
Theo ông Lê Vĩnh Thuận, Phó Giám đốc Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm, tiềm năng lớn nhưng cơ chế vẫn chưa theo kịp thực tiễn. Đến nay, việc giao cộng đồng quản lý mặt nước trong khu bảo tồn biển vẫn chưa có cơ sở pháp lý rõ ràng, trong khi các hoạt động bảo tồn cũng thiếu định mức kinh tế - kỹ thuật để triển khai hiệu quả...
Đáng chú ý, Luật Thủy sản cho phép tổ chức hoạt động du lịch sinh thái trong phân khu phục hồi sinh thái nếu không làm tổn hại đến nguồn lợi thủy sản và hệ sinh thái biển. Tuy nhiên, Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo lại chưa có cơ chế giao khu vực biển tại phân khu này, khiến việc triển khai trên thực tế gặp nhiều vướng mắc. “Nếu không tổ chức hoạt động du lịch sinh thái tại phân khu này, ban quản lý sẽ khó tự chủ chi thường xuyên, tái đầu tư công tác bảo tồn, đồng thời không mang lại lợi ích cho người dân”, ông Thuận cho biết.
Lấy bảo tồn nuôi bảo tồn
Quy chế quản lý và bảo vệ môi trường Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An vừa được UBND thành phố Đà Nẵng ban hành đã mở thêm cơ sở để phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn. Tuy nhiên, những nỗ lực từ địa phương sẽ khó phát huy hết hiệu quả nếu các điểm nghẽn về thể chế ở cấp Trung ương chưa được tháo gỡ đồng bộ.
Với nền tảng mới từ các cơ chế, chính sách đặc thù của Trung ương và địa phương, Cù Lao Chàm cần khơi thông các nguồn lực để phát triển du lịch sinh thái bền vững. PGS, TS Nguyễn Chu Hồi, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Thủy sản Việt Nam cho rằng: “Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, biến đổi đại dương và xu thế chuyển đổi xanh, thế giới đang chuyển từ tư duy khai thác sang tư duy phát triển hiệu quả và bền vững; chuyển từ ưu tiên khai thác tài nguyên vật chất sang khai thác các giá trị chức năng, giá trị không gian của các hệ thống tài nguyên biển”.
Thực tế tại Cù Lao Chàm cho thấy, mô hình “lấy bảo tồn nuôi bảo tồn” đang là một hướng đi đúng đắn. Chỉ khi người dân thấy được lợi ích trực tiếp từ bảo tồn thông qua du lịch, dịch vụ môi trường, chia sẻ phí tham quan, họ mới trở thành lực lượng bảo vệ tài nguyên bền vững nhất. Mặt khác, cơ chế đồng quản lý phải thực chất bằng việc trao quyền pháp lý rõ ràng. Hơn hết, việc phát triển du lịch sinh thái phải dựa trên sức tải môi trường; trong đó, giới hạn số lượng khách, phân vùng hoạt động, quy định hành vi ứng xử là điều kiện tiên quyết.
Phó Giám đốc Ban Quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm Lê Vĩnh Thuận khẳng định: “Cù Lao Chàm đã chứng minh bảo tồn và phát triển không phải là hai lựa chọn đối lập. Bằng việc kết hợp quản lý tổng hợp dựa vào cộng đồng, cơ chế tài chính bền vững, phát triển du lịch sinh thái có kiểm soát và hợp tác quốc tế, chúng tôi đã bước đầu xây dựng được một mô hình toàn diện cho vùng ven biển miền trung”.
