Đức Lập - Đắk Sắk giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Địch xây dựng nơi đây thành "cánh cửa thép" nhằm khống chế khu vực nam Tây Nguyên, kiểm soát tuyến vận tải chiến lược Trường Sơn và bảo vệ hành lang biên giới Campuchia. Vị trí Đồi 722 trở thành một trong những chiến địa ác liệt của Chiến dịch Đức Lập mùa thu năm 1968, nơi nhiều cán bộ, chiến sĩ đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng vì độc lập, thống nhất đất nước.
Để ghi nhớ sự hy sinh to lớn của các Anh hùng liệt sĩ, sau ngày đất nước thống nhất, Đài tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ được xây dựng tại Đồi 722. Năm 2012, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Đồi 722 - Đắk Sắk là Di tích lịch sử cấp quốc gia, khẳng định giá trị đặc biệt của vùng đất đã ghi dấu những chiến công và sự hy sinh anh dũng của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Đắk Sắk Y Thoa cho biết, hơn nửa thế kỷ sau những trận chiến khốc liệt tại Đồi 722 - Đắk Sắk, hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ vẫn chưa bao giờ ngưng nghỉ, luôn được lực lượng vũ trang, chính quyền và nhân dân kiên trì thực hiện. Đồi 722 - Đắk Sắk hiện nay là địa chỉ đỏ có ý nghĩa đặc biệt đối với địa phương. Chính quyền xã luôn xác định việc phối hợp tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị, là trách nhiệm tri ân đối với các thế hệ cha anh đã ngã xuống vì độc lập dân tộc, với mong muốn sớm đưa những người anh hùng đã ngã xuống trở về với gia đình và quê hương.
Hưởng ứng Chiến dịch "500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" do Chính phủ phát động, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh-Liệt sĩ (27/7/1947-27/7/2027), cấp ủy, chính quyền xã Đắk Sắk xác định đây là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, huy động sự tham gia của cả hệ thống chính trị và nhân dân cùng tham gia, được cụ thể hóa bằng nhiều giải pháp đồng bộ.
Ban Chỉ huy quân sự xã chủ động tham mưu cấp ủy, chính quyền đẩy mạnh tuyên truyền, vận động nhân dân, cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử cung cấp thông tin; đồng thời mở rộng việc phối hợp với các giáo xứ để tranh thủ sự chung tay của đồng bào giáo dân trong việc tìm kiếm những nguồn tư liệu quý. Theo Thượng tá Đặng Cao Cường, Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy quân sự xã Đắk Sắk, từ nhiều nguồn thông tin tiếp nhận được, địa phương đã xác định 5 vị trí nghi có mộ liệt sĩ và báo cáo Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh để tiếp tục xác minh; đồng thời vẫn tiếp tục thu nhận thêm những thông tin mới phục vụ công tác khảo sát.
Điều đặc biệt nhất trong hành trình tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ năm nay là có nhiều nhân chứng tham gia. Dù tuổi đã cao nhưng ông Nguyễn Văn Vượng, ở thôn Thổ Hoàng 2 vẫn đau đáu mang theo ký ức chiến tranh, mỗi khi nhắc đến trận đánh năm 1968 ông không giấu được sự xúc động. "Sau khi giao tranh kết thúc, quân Mỹ đưa xe cơ giới tới san ủi mặt bằng để xây dựng lại hệ thống phòng thủ và đường băng. Họ gom tất cả hài cốt của những người đã ngã xuống vào một hố chôn tập thể. Tôi chứng kiến tất cả và luôn mong các liệt sĩ hy sinh tại Đồi 722 ngày ấy sẽ sớm được quy tập trở về với gia đình, quê hương", ông Vượng mong muốn.
Ngoài những thông tin từ ký ức chiến tranh của những người tham gia trận đánh, nhiều người dân địa phương cũng tích cực cung cấp thông tin quý phục vụ công tác tìm kiếm. Ông Nguyễn Tiến Trung, thôn Xuân Lộc 2 cho biết, từng biết thông tin về một ngôi mộ nghi là liệt sĩ nằm cạnh khu vườn. Ông Ngô Xuân Kỳ, thôn Thổ Hoàng 2 cũng khẳng định, trong quá trình lao động sản xuất đã phát hiện 3 bộ hài cốt tại khu vực vườn rẫy của ông Nguyễn Văn Phúc.
Trong khi đó, ông Nguyễn Văn Hân, cũng ở thôn Thổ Hoàng 2 cho biết, năm 2020, gia đình phát hiện một bộ hài cốt khi san lấp mặt bằng nhưng do không có di vật để xác định danh tính nên đã đưa an táng tại Nghĩa trang Thổ Hoàng 2. Những năm sau đó, gia đình tiếp tục phát hiện nhiều dấu tích như: mảnh xương, đạn, tấm ni-lông, cùng những khu vực có chất đất khác thường, nghi là giao thông hào và nơi chôn cất liệt sĩ.
Từ những thông tin ban đầu, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Lâm Đồng chỉ đạo Ban Chỉ huy Phòng thủ khu vực 2 phối hợp với các cơ quan, đơn vị và địa phương tổ chức khảo sát thực địa tại nhiều khu vực được cho là có khả năng còn hài cốt liệt sĩ, với quyết tâm đưa các liệt sĩ trở về với đồng đội và gia đình. Tại khu vực Đồi 722 - Đắk Sắk, đoàn công tác đã trực tiếp gặp gỡ nhân chứng, kiểm tra địa hình, đối chiếu hồ sơ, bản đồ quân sự, tài liệu lưu trữ, đồng thời thu thập thêm các thông tin liên quan đến những trận đánh từng diễn ra trên địa bàn.
Qua quá trình kiểm tra, lực lượng chức năng bước đầu ghi nhận nhiều nguồn tin có giá trị, trong đó có các khu vực nghi liên quan đến nơi hi sinh, an táng của cán bộ, chiến sĩ thuộc Trung đoàn 66 và các đơn vị từng chiến đấu tại Đồi 722.
Thượng tá Y Thành B’Krông - Chính ủy Ban Chỉ huy Phòng thủ khu vực 2 - Đông Gia Nghĩa cho biết, những thông tin do nhân chứng tại xã Đắk Sắk cung cấp có nhiều điểm phù hợp với diễn biến các trận tấn công năm 1968, là cơ sở quan trọng để lực lượng chức năng tiếp tục xác minh. Sau khi hoàn thành khảo sát, nếu các vị trí có độ tin cậy cao, đơn vị sẽ báo cáo cấp trên để tổ chức các bước tiếp theo, kết hợp giữa phương pháp truyền thống và ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao hiệu quả tìm kiếm.
Cùng với việc tích cực cung cấp thông tin, nhiều người dân trên địa bàn xã Đắk Sắk cũng sẵn sàng hỗ trợ công tác tìm kiếm. Ông Nguyễn Văn Hân, thôn Thổ Hoàng 2 cho biết, gia đình luôn đồng thuận nếu cơ quan chuyên môn cần khảo sát, khai quật trên diện tích đất sản xuất. Chỉ mong các liệt sĩ sớm được tìm thấy và đưa về với gia đình. Cũng như ông Hân, nhiều hộ dân khác như gia đình các ông Nguyễn Văn Vượng, Nguyễn Tiến Trung, Ngô Xuân Kỳ cũng sẵn sàng tạo điều kiện để cơ quan chức năng khảo sát trên đất ở, đất sản xuất khi có căn cứ xác định nơi có hài cốt liệt sĩ...
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng trách nhiệm với những người đã hy sinh không bao giờ khép lại. Hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ ở Đồi 722 – Đắk Sắk là sự tiếp nối truyền thống nhân văn tốt đẹp của dân tộc Việt Nam; thể hiện sự trân trọng đối với lịch sử, tri ân đối với những người đã hiến dâng tuổi xuân và cả cuộc đời cho nền độc lập, tự do của Tổ quốc.
