Các mô hình du lịch sinh thái, chi trả dịch vụ môi trường rừng và thỏa thuận giảm phát thải khí nhà kính vùng Bắc Trung Bộ-ERPA được triển khai hiệu quả, mang lại nguồn sinh kế bền vững cho người dân miền núi, đồng thời bảo vệ và khai thác hợp lý tài nguyên rừng.
Từ "rừng thiêng" đến khu du lịch sinh thái
Thôn Chênh Vênh, xã Hướng Phùng nằm nép mình dưới chân đèo Sa Mù, dọc theo tuyến đường Hồ Chí Minh nhánh tây. Với diện tích hơn 1.500 ha, nơi đây có 130 hộ, 440 nhân khẩu, 100% là đồng bào Bru-Vân Kiều sinh sống. Bao quanh bản làng là núi rừng trùng điệp, sông suối len lỏi, tạo nên một không gian vừa hoang sơ vừa gắn bó mật thiết với đời sống người dân.
Theo lời kể của các bậc cao niên trong thôn, rừng Chênh Vênh đã tồn tại hàng trăm năm. Với người Vân Kiều, rừng không chỉ là nơi cung cấp lương thực, thực phẩm, nước uống mà còn là nguồn dược liệu và vật liệu dựng nhà. Chính vì vậy, cộng đồng luôn có ý thức gìn giữ, bảo vệ rừng như bảo vệ chính cuộc sống của mình. Tuy nhiên, theo thời gian, tác động từ bên ngoài đã khiến nhiều diện tích rừng bị xâm hại, khai thác trái phép.
Trước thực trạng đó, năm 2017, Ủy ban nhân dân huyện Hướng Hóa (trước đây) đã giao gần 700 ha rừng cho cộng đồng thôn Chênh Vênh quản lý. Ông Hồ Văn Chiến, Trưởng Ban quản lý rừng cộng đồng thôn Chênh Vênh cho biết, trước đây khu rừng từng bị tàn phá nặng nề do lâm tặc khai thác trái phép kéo dài. Tuy nhiên, từ khi các tổ quản lý rừng được thành lập, ý thức người dân được nâng cao, rừng dần tái sinh, nhiều loài cây bản địa như dỗi, sến, chua sót, ngát… phát triển trở lại.
“Rừng là nguồn sống của bà con dân bản từ bao đời nay. Vì vậy, giữ rừng cũng chính là giữ lấy cuộc sống của mình”, ông Chiến chia sẻ.
Việc bảo vệ rừng không chỉ mang lại giá trị môi trường mà còn tạo nguồn thu ổn định cho người dân. Theo Trưởng thôn Hồ Văn Thuần, mỗi năm thôn nhận được hơn 340 triệu đồng từ tiền dịch vụ môi trường rừng và các chương trình hỗ trợ phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Đặc biệt, khi rừng cộng đồng Chênh Vênh được cấp chứng chỉ FSC, một trong hai khu rừng cộng đồng đầu tiên của Việt Nam đạt tiêu chuẩn này, cơ hội phát triển mới đã mở ra. Làng du lịch Chênh Vênh được hình thành trong khuôn khổ dự án PROSPER do Liên minh châu Âu (EU) và Ủy ban Y tế Hà Lan- Việt Nam tài trợ, hướng tới phát triển du lịch sinh thái gắn với quản lý rừng bền vững.
Gắn bảo vệ rừng với nâng cao đời sống người dân
Không chỉ riêng Chênh Vênh, công tác quản lý và bảo vệ rừng ở khu vực miền núi phía tây nam Quảng Trị đang có những chuyển biến rõ nét. Ban Quản lý rừng đặc dụng Nam Quảng Trị hiện được giao quản lý ba khu rừng đặc dụng gồm: Khu Bảo tồn thiên nhiên Đakrông, Khu Bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa và Khu cảnh quan đường Hồ Chí Minh. Đây đều là những khu vực có độ che phủ rừng hơn 85%, đa dạng sinh học cao với nhiều loài động, thực vật quý hiếm.
Anh Hồ Văn Dũng, ở xã Đakrông thường xuyên tham gia tuần tra, bảo vệ rừng cùng lực lượng chức năng. “Hằng tháng, các tổ nhóm họp bàn kế hoạch kết hợp giữa tuần tra bảo vệ rừng, chăm sóc vườn rừng và làm giàu rừng theo sự phân công. Các thành viên trong cộng đồng vừa chăm sóc rừng vừa khai thác lâm sản phụ”, anh Dũng chia sẻ.
Với nhận thức coi rừng là sự sống, là linh hồn của cộng đồng, người dân địa phương đã tích cực tham gia công tác bảo vệ rừng. Ban Quản lý đã tận dụng các nguồn lực từ các chương trình như: chi trả dịch vụ môi trường rừng từ các nhà máy thủy điện, chương trình chi trả giảm phát thải khí nhà kính vùng Bắc Trung Bộ… để thực hiện giao khoán bảo vệ rừng cho các hộ dân tại các xã vùng đệm của Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông và Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa.
Xác định sinh kế là yếu tố then chốt, Ban Quản lý rừng đặc dụng Nam Quảng Trị đã triển khai nhiều chương trình hỗ trợ thiết thực cho các cộng đồng vùng đệm. Các hoạt động tập trung vào đa dạng hóa sinh kế, cải thiện sản xuất và nâng cấp hạ tầng thiết yếu. Năm 2025, đơn vị đã triển khai 39 công trình hỗ trợ sinh kế tại 6 xã gồm Hướng Lập, Hướng Phùng, Đakrông, Tà Rụt, La Lay và Ba Lòng, với tổng kinh phí gần 1,95 tỷ đồng. Các hạng mục bao gồm hỗ trợ bò giống, điện chiếu sáng, sửa chữa và xây dựng nhà văn hóa cộng đồng.
Ông Trương Quang Trung, Giám đốc Ban Quản lý rừng đặc dụng Nam Quảng Trị khẳng định: Khi người dân được hưởng lợi trực tiếp từ rừng thông qua các chính sách dịch vụ môi trường rừng, nhận khoán bảo vệ rừng và hỗ trợ sinh kế, họ sẽ thấy rõ quyền lợi gắn liền với trách nhiệm. Chỉ khi người dân có sinh kế bền vững từ rừng thì họ mới yên tâm, tích cực tham gia cùng các ngành chức năng trong quản lý, bảo vệ rừng.
Thực tế cho thấy, khi đời sống được cải thiện, áp lực lên rừng giảm đi, người dân chủ động hơn trong việc gìn giữ tài nguyên thiên nhiên. Giữ rừng vì thế không còn là nhiệm vụ áp đặt mà trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng.
