Thế nhưng, phía sau những thách thức ấy là tinh thần bền bỉ, quyết tâm “chạy nước rút” không chỉ để hoàn thành mục tiêu năm, mà còn để tạo đà cho chu kỳ tăng trưởng mới, ổn định và bền vững hơn.
Áp lực thuế quan và thị trường tiêu dùng giảm tốc
Theo số liệu của Tổng cục Hải quan, lũy kế tám tháng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt hơn 280 tỷ USD, tăng 7,3% so với cùng kỳ. Các ngành chủ lực như dệt may, gỗ, điện tử và thủy sản đều duy trì được đà tăng. Tuy nhiên, bước sang tháng 9, bức tranh bắt đầu kém tươi sáng: Chỉ trong 15 ngày đầu tháng, tổng kim ngạch xuất khẩu giảm 17,7% so với kỳ trước, đánh dấu sự chững lại rõ rệt của thương mại quốc tế.
“Đơn hàng dệt may đang chậm lại do khách hàng Mỹ đã nhập sớm để né thuế đối ứng, khiến tồn kho tăng cao và nhu cầu nhập khẩu giảm rõ rệt”, ông Trần Như Tùng, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (Vitas), chia sẻ tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2025.
Theo ông Phạm Văn Tân, Phó Tổng Giám đốc Tập đoàn Dệt may Việt Nam (Vinatex), việc Mỹ nâng thuế nhập khẩu khiến giá bán lẻ quần áo tại thị trường này tăng, kéo theo sức mua giảm mạnh. Các nhãn hàng quốc tế buộc phải cắt giảm đơn đặt hàng, khiến chuỗi cung ứng dệt may Việt Nam chịu tác động dây chuyền.
Tương tự, ngành gỗ - vốn được xem là điểm sáng ổn định trong nhiều năm, nay cũng phải đối mặt với “cơn sóng” mới. Từ ngày 1/10, Mỹ áp thuế 50% với tủ bếp, tủ phòng tắm và một số sản phẩm nội thất, nhóm hàng chiếm hơn một nửa kim ngạch xuất khẩu gỗ của Việt Nam. Ông Phùng Quốc Mẫn, Chủ tịch Hội Mỹ nghệ và Chế biến gỗ TP Hồ Chí Minh (Hawa), nhận định: “Đây là cú đánh lớn vì doanh nghiệp vừa phải đối phó chi phí logistics tăng, vừa bị siết biên lợi nhuận bởi thuế mới”.
Không chỉ dệt may và gỗ, các ngành như điện tử, da giày, thủy sản cũng ghi nhận sụt giảm đơn hàng khi tiêu dùng ở Mỹ và châu Âu giảm tốc. Bà Nguyễn Cẩm Trang, Phó Cục trưởng Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), cho biết: “Dữ liệu tháng 9 cho thấy nhiều nhóm hàng chủ lực giảm mạnh. Đây là tín hiệu rõ ràng về tác động từ chính sách thuế quan và sự yếu đi của nhu cầu toàn cầu”.
“Chạy nhanh hơn để không bị tụt lại”
Trước những biến động này, doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam đang phải xoay chuyển mạnh mẽ. Ở ngành dệt may, các nhà máy thuộc Vinatex đã chuyển sang sản xuất hàng cao cấp, sử dụng vải tái chế và sợi thân thiện môi trường để đáp ứng tiêu chuẩn “xanh” của EU và Nhật Bản. “Nếu không đầu tư vào sản xuất sạch, chúng ta sẽ sớm bị loại khỏi chuỗi cung ứng”, ông Phạm Văn Tân nói.
Với ngành gỗ, nhiều doanh nghiệp như AA Corporation, Đức Thành, Minh Dương đang tăng tốc xây dựng thương hiệu riêng, giảm phụ thuộc vào gia công. Các doanh nghiệp lớn cũng chủ động mở rộng sang thị trường Trung Đông, Nam Á và châu Phi, nơi nhu cầu đồ nội thất tăng nhanh và rào cản thương mại thấp hơn.
Trong khi đó, ngành thủy sản - vốn nhạy cảm với biến động tiêu dùng lại ghi nhận nỗ lực làm mới mình thông qua chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc. Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư hệ thống quản lý sản xuất thông minh, minh bạch thông tin nuôi trồng để đáp ứng yêu cầu khắt khe từ EU và Hàn Quốc.
Theo các chuyên gia, dù bị siết đơn hàng, nhưng đây cũng là thời điểm doanh nghiệp sàng lọc và tái cơ cấu. “Chúng ta đang ở giai đoạn chuyển giao - ai đổi mới nhanh hơn, người đó trụ được”, ông Trần Như Tùng nhận định.
FTA - Tấm “đệm giảm chấn” giữa biến động toàn cầu
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu đầy rủi ro, các hiệp định thương mại tự do (FTA) tiếp tục là điểm tựa quan trọng giúp hàng Việt duy trì sức cạnh tranh.
Theo Bộ Công thương, tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan từ các FTA của doanh nghiệp Việt Nam hiện đạt gần 40%, cao hơn mức trung bình khu vực. Trong đó, EVFTA, CPTPP, RCEP và mới nhất là FTA Việt Nam - EFTA (với Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland, Liechtenstein) mở ra dư địa lớn cho hàng dệt may, da giày, nông sản.
Các chuyên gia khuyến nghị, để khai thác tốt nhất lợi thế từ FTA, doanh nghiệp cần chủ động đáp ứng quy tắc xuất xứ, đầu tư chuỗi cung ứng trong nước, tránh phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu từ Trung Quốc hoặc các nước không thuộc khối hiệp định.
Đặc biệt, trong bối cảnh thế giới hướng tới phát triển bền vững, các yêu cầu về giảm phát thải carbon ngày càng trở thành điều kiện tiên quyết. Điều này đặt ra cả thách thức lẫn cơ hội. “Nếu sớm chuyển đổi sang sản xuất xanh, hàng Việt Nam sẽ không chỉ trụ vững mà còn nâng tầm giá trị trên bản đồ xuất khẩu toàn cầu”, bà Nguyễn Cẩm Trang nhấn mạnh.
Giải pháp nước rút: Chủ động, linh hoạt và xanh hóa
Theo nhận định của nhiều chuyên gia tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2025, để đạt được mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu bền vững, doanh nghiệp cần triển khai ba hướng đi song song.
Thứ nhất, đa dạng hóa thị trường và sản phẩm. Không chỉ tập trung vào Mỹ và EU, doanh nghiệp nên mở rộng sang các thị trường mới nổi như Ấn Độ, Trung Đông, Nam Mỹ – nơi nhu cầu hàng tiêu dùng và đồ gỗ đang tăng. Đồng thời, đầu tư phát triển sản phẩm phù hợp thị hiếu từng khu vực, thay vì “sản xuất đại trà” như trước.
Thứ hai, đẩy mạnh chuyển đổi số và truy xuất nguồn gốc. Việc ứng dụng công nghệ trong quản lý chuỗi cung ứng giúp giảm chi phí, tăng minh bạch - yếu tố ngày càng được người tiêu dùng quốc tế coi trọng. Nhiều doanh nghiệp dệt may, thủy sản đã bắt đầu triển khai blockchain để chứng minh xuất xứ và quy trình sản xuất thân thiện môi trường.
Thứ ba, tăng cường liên kết chuỗi trong nước. Kết nối giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp Việt Nam sẽ giúp hình thành chuỗi cung ứng nội địa vững mạnh, giảm phụ thuộc nhập khẩu nguyên liệu, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh dài hạn.
Ở cấp vĩ mô, Bộ Công thương đang phối hợp Bộ Ngoại giao và Bộ Tài chính đàm phán với Mỹ, EU về các biện pháp tháo gỡ rào cản kỹ thuật, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp tham gia hội chợ quốc tế, kết nối hệ thống logistics, mở đường cho hàng Việt đi xa hơn.
Năm 2025 có thể khép lại với kết quả xuất khẩu không đạt kỳ vọng ban đầu khi nhiều ngành hàng chịu tác động từ chính sách thuế và biến động toàn cầu. Nhưng nhìn ở góc khác, đây cũng là giai đoạn “lọc lửa” giúp doanh nghiệp Việt đứng vững hơn, trưởng thành hơn.
Từ những cú sốc thuế quan, doanh nghiệp buộc phải chuyển đổi mô hình, nâng cấp sản phẩm và quản trị rủi ro hiệu quả hơn. Từ áp lực đơn hàng giảm, nhiều doanh nghiệp lại học cách đa dạng hóa thị trường và sản xuất xanh - những nền tảng cần thiết cho giai đoạn phát triển bền vững sau 2025.
“Khó khăn không phải là dấu chấm hết, mà là cơ hội để tái định vị mình trong chuỗi giá trị toàn cầu”, ông Phạm Văn Tân nói. Và khi doanh nghiệp đã quen với việc “chạy nhanh hơn trong gió ngược”, hành trình tăng trưởng xanh - bền vững - tự chủ của xuất khẩu Việt Nam sẽ không còn xa.
