Tạo cân bằng giữa các phương thức giao dịch tiền

Mỗi dịp Tết đến, Xuân về, nhu cầu sử dụng tiền mặt của người dân lại gia tăng mạnh. Tuy nhiên, cùng với sự bùng nổ của chuyển đổi số, thói quen của người dân đang có sự chuyển dịch rõ rệt, từ việc xếp hàng rút tiền mặt tại ATM sang quét mã QR và lì xì online. Đằng sau sự thay đổi này không chỉ là câu chuyện tiện lợi, mà còn là hành trình xây dựng nếp sống sử dụng tiền văn minh, trách nhiệm.

“Điểm nóng” tiền mặt dần hạ nhiệt

Trong nhiều năm, Tết Nguyên đán luôn được coi là “mùa cao điểm” của tiền mặt. Nhu cầu rút tiền có thời điểm tăng gấp từ 5 đến 10 lần ngày thường, buộc hệ thống ngân hàng phải huy động nguồn lực lớn cho vận chuyển, tiếp quỹ ATM, bảo đảm an toàn kho quỹ, nhất là tại các khu công nghiệp, khu vực tập trung đông lao động. Tại nhiều khu công nghiệp ở Bắc Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh hay Đồng Nai, những ngày giáp Tết từng ghi nhận cảnh người lao động xếp hàng dài từ sáng sớm trước cây ATM để rút tiền mang về quê.

Anh Nguyễn Văn Hùng, công nhân một doanh nghiệp điện tử tại Khu công nghiệp Yên Phong (Bắc Ninh) cho biết, có năm anh phải chờ hơn một giờ mới rút được tiền do máy ATM quá tải. “Tết là phải có tiền mặt để biếu bố mẹ, lì xì con cháu, nên dù biết rút sớm cho đỡ đông vẫn không tránh được cảnh chờ đợi”, anh Hùng chia sẻ. Thế nhưng, năm nay, bức tranh ấy đang thay đổi theo hướng đảo chiều mạnh mẽ khi những người lao động như anh Hùng đang dần thay đổi thói quen. “Lương thưởng giờ về tài khoản, chuyển khoản cho người thân rất tiện. Tiền mặt chỉ rút vừa đủ chi tiêu mấy ngày đầu Tết”, anh Hùng nói thêm.

Chính những thay đổi nhỏ trong hành vi người dùng, khi được cộng hưởng trên quy mô lớn, đã góp phần làm “hạ nhiệt” áp lực tiền mặt dịp cuối năm. Theo thống kê của Công ty cổ phần Thanh toán quốc gia Việt Nam (NAPAS), trong giai đoạn 2020-2025, lượng giao dịch rút tiền mặt tại ATM đã giảm hơn một nửa. Giai đoạn 2020-2021, tỷ lệ rút tiền chỉ giảm nhẹ 7-8%, thì đến 2024-2025, mức giảm đã lên tới gần 30%. Ngược lại, thanh toán không dùng tiền mặt tiếp tục tăng trưởng mạnh, với hơn 40 triệu giao dịch được xử lý qua hệ thống NAPAS mỗi ngày, giá trị giao dịch khoảng hơn 200 nghìn tỷ đồng, tương đương gần 9 tỷ USD.

Đáng chú ý, trong dịp Tết, lưu lượng giao dịch thanh toán số chỉ tăng khoảng 30-40% so với ngày thường, thấp hơn rất nhiều so với mức tăng gấp nhiều lần của nhu cầu rút tiền mặt trước đây. “Điều này cho thấy hệ thống thanh toán số đã trở thành hoạt động thường nhật, không còn mang tính cao điểm cục bộ như giao dịch tiền mặt. Từ việc người dân phải xếp hàng rút tiền mặt mỗi dịp Tết, đến nay chỉ cần quét mã QR từ chợ truyền thống, quán nhỏ cho tới vùng sâu, vùng xa, cho thấy thanh toán không dùng tiền mặt đã thật sự đi vào đời sống. Đây chính là nền tảng để ngành ngân hàng tự tin bảo đảm thanh toán an toàn, thông suốt, góp phần trọn vẹn cho niềm vui Tết của người dân”, Phó Tổng Giám đốc NAPAS Nguyễn Hoàng Long nhận định.

Thế nhưng, dù thanh toán số phát triển nhanh, tiền mặt, nhất là tiền lẻ, tiền mới vẫn giữ vai trò nhất định trong đời sống văn hóa dịp Tết. Phong tục lì xì đầu năm, đi lễ, cúng tiến tại đền, chùa,… khiến nhu cầu tiền mệnh giá nhỏ tăng cao. Chính từ đây, thị trường đổi tiền ăn chênh lệch lại sôi động mỗi dịp Tết đến, Xuân về. Nhiều website, tài khoản Facebook, Zalo công khai bảng giá với mức phí đắt đỏ, từ 10 đến 20% tùy mệnh giá. Chị Trần Thị Hà, nhân viên văn phòng tại phường Hoàn Kiếm (Hà Nội) cho biết, năm nay chị dự định đổi khoảng 5 triệu đồng tiền mệnh giá nhỏ để lì xì và đi lễ đầu năm. Khi tìm kiếm trên mạng xã hội, mức phí đổi tiền khiến chị giật mình. “Tiền 1.000 đồng, 2.000 đồng, 5.000 đồng bị thu phí tới 15-20%, tính ra đổi vài triệu mà mất cả nửa triệu tiền phí”, chị Hà nói.

Dù biết là đắt, nhưng tâm lý Tết phải có tiền mới vẫn khiến nhiều người đắn đo. Không ít trường hợp, người dân vì bận rộn cuối năm, không có thời gian ra ngân hàng, đã lựa chọn dịch vụ đổi tiền giao tận nơi. Nhưng đổi lại là nỗi lo rủi ro: Chuyển tiền trước nhưng không nhận được tiền, nhận tiền cũ, tiền rách, thậm chí bị chặn liên lạc ngay sau khi giao dịch. Những rủi ro này thường chỉ được nhận ra khi đã quá muộn. Theo quy định tại Nghị định số 88/2019/NĐ-CP, hành vi đổi tiền không đúng quy định nhằm hưởng chênh lệch có thể bị phạt từ 20-40 triệu đồng. Như vậy, bên cạnh rủi ro pháp lý, việc đổi tiền qua mạng còn tiềm ẩn nguy cơ lừa đảo rất cao. Đặc biệt, việc cung cấp thông tin cá nhân cho các đối tượng lạ cũng khiến người dân đối mặt với nguy cơ bị đánh cắp dữ liệu.

Công nghệ số định hình lại bức tranh giao dịch ngày Tết

Lì xì, mừng tuổi đầu năm là một phong tục đẹp, mang ý nghĩa tinh thần nhiều hơn giá trị vật chất. Trong bối cảnh số hóa, phong tục này đang khoác lên mình những hình thức mới: Mừng tuổi qua ứng dụng ngân hàng, ví điện tử, chuyển khoản kèm lời chúc cá nhân hóa. Những năm gần đây, hình ảnh đêm giao thừa mở ứng dụng ngân hàng để lì xì online không còn xa lạ. Anh Quốc Phương, hiện đang có hai người con du học tại nước ngoài chia sẻ rằng, nhiều năm các con anh thường không thể về quê đúng dịp Tết cổ truyền. “Đúng khoảnh khắc giao thừa, tôi gửi lì xì điện tử kèm lời chúc tới các con. Vẫn là tiền mừng tuổi, nhưng quan trọng là cả nhà vẫn cảm nhận được không khí Tết”, anh Phương cho biết. Còn với nhiều gia đình trẻ tại đô thị, việc lì xì số online cũng giúp giảm đáng kể áp lực chuẩn bị tiền mặt. Chị Thanh Mai (trú tại Ngọc Hà, Hà Nội) cho biết, năm nay chị không còn tất bật đi đổi tiền mới. “Tôi chỉ chuẩn bị một ít tiền mặt cho ông bà, còn lại tôi mừng tuổi qua ứng dụng ngân hàng, vừa nhanh vừa không lo thiếu phong bao”, chị Mai chia sẻ.

Xu hướng hạn chế tiền mặt không chỉ dừng lại ở chi tiêu cá nhân mà còn lan tỏa đến các không gian tâm linh. Tại các địa điểm như Phủ Tây Hồ (Hà Nội), việc đặt mã QR tại bàn ghi công đức giúp người dân thực hiện các khoản đóng góp một cách minh bạch và thuận tiện. Theo ông Phạm Văn Toàn, người có nhiều năm trông coi hòm công đức, việc triển khai mã QR giúp giảm đáng kể lượng tiền lẻ rải tràn lan tại các ban thờ. Sự thay đổi này không chỉ giúp giảm áp lực cung ứng tiền mặt cho hệ thống ngân hàng mà còn nâng cao tính tôn nghiêm cho không gian tín ngưỡng.

Thời gian qua, với vai trò cơ quan quản lý nhà nước về tiền tệ trên địa bàn thành phố Hà Nội, Phó Giám đốc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Khu vực 1 Nguyễn Quốc Huy cho biết, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Khu vực 1 đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp vừa đáp ứng nhu cầu thanh toán cao điểm dịp Tết, vừa thúc đẩy mạnh mẽ thanh toán không dùng tiền mặt gắn với bảo đảm an toàn, an ninh hệ thống. Hạ tầng thanh toán không dùng tiền mặt tiếp tục được đầu tư, mở rộng; đến cuối năm 2025, số lượng thiết bị POS đạt gần 400.000, trong khi số máy ATM giảm dần, phản ánh xu hướng thanh toán số ngày càng phổ biến. “Trong dịp Tết Bính Ngọ này, chúng tôi sẽ tiếp tục chỉ đạo các tổ chức tín dụng bảo đảm cung ứng tiền mặt hợp lý, đồng thời đẩy mạnh truyền thông, phối hợp các sở, ngành, nhất là Sở Văn hóa khuyến khích sử dụng mã QR tại các cơ sở tín ngưỡng, lễ hội. Qua đó, từng bước hình thành thói quen sử dụng tiền văn minh, thanh toán an toàn, hiện đại, góp phần thúc đẩy kinh tế số, xã hội số và bảo đảm thuận tiện cho người dân mỗi dịp Tết đến, Xuân về”, ông Huy khẳng định.