Thực tế, rất nhanh sau đó, giáo trình này đã bị xâm phạm bản quyền theo nhiều hình thức mà doanh nghiệp rất khó bảo vệ được quyền lợi của mình.
Đơn vị làm sách không tự bảo vệ được mình
Trên đây là hai vấn nạn liên quan câu chuyện bản quyền xuất bản điện tử mà Công ty cổ phần Đầu tư phát triển và chuyển giao Công nghệ Việt Nam (Vietec.,Corp) phải hứng chịu trong vụ mua bản quyền chương trình giúp trẻ làm quen với tiếng Anh KIDSEnglish từ Macmillan Education, Vương quốc Anh. Câu chuyện không vui này do ông Đỗ Như Quách, Chủ tịch Hội đồng quản trị Vietec kể tại Hội nghị Quán triệt, triển khai các giải pháp thực hiện theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Công điện số 38 do Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức mới đây.
Theo thông tin từ Cục Xuất bản, In và Phát hành, cùng với sự phát triển của môi trường số, tình trạng vi phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản đang có xu hướng chuyển dịch mạnh từ sách in truyền thống sang môi trường số với mức độ ngày càng tinh vi và phức tạp hơn.
Tiếp tục câu chuyện của Vietec, việc khai thác bản quyền bộ giáo trình dạy tiếng Anh cho trẻ em với Macmillan Education là dự án lớn đầu tiên trong lĩnh vực giáo dục của Vietec, một công ty công nghệ có uy tín với nhiều giao dịch, hợp đồng quốc tế. Sản phẩm được đón nhận rất tích cực vì lần đầu, có giáo trình dạy tiếng Anh chuẩn quốc tế được số hóa 100% và được cấp phép triển khai trên toàn quốc. Một tháng sau khi ra mắt, có tới 123 nghìn tài khoản đăng ký mua gói sử dụng giáo trình này. Nhưng đến tháng tiếp theo, con số tài khoản giảm xuống, chỉ còn... 9 nghìn tài khoản. Người dùng, bằng nhiều cách, đã tiếp tục sử dụng mà không trả phí. Điều này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế và tinh thần cho doanh nghiệp, mà còn làm giảm niềm tin của đối tác một cách trầm trọng.
Bà Ngô Ly, đại diện Công ty cổ phần sách Alpha (Alpha Books) cho biết: Vi phạm bản quyền với sách số không chỉ ở hình thức sao chép những ấn bản điện tử như PDF, sách nói (audio book) mà người dùng còn phát tán sách điện tử qua nhiều kênh khác nhau, như đường dẫn lưu trữ từ Google drive, các nhóm trên nền tảng xã hội Zalo, Facebook, Telegram, thậm chí còn sao lưu (scanning) sách giấy thành phiên bản điện tử để trực tiếp kinh doanh; xây dựng các thư viện số bất hợp pháp; xây dựng các ứng dụng đọc sách không bản quyền...
Các đơn vị bị vi phạm bản quyền như Alpha Books, dù áp dụng nhiều biện pháp song không thể yêu cầu bên vi phạm gỡ nội dung, hoặc có khi họ gỡ hôm nay, mai lại đăng. Một số bên vi phạm còn dùng tên miền nước ngoài, đặt máy chủ ở nước ngoài thì càng không thể xử lý được. “Chúng tôi không có cách nào tự bảo vệ mình được. Cũng mong Cục Xuất bản, In và Phát hành, ban, ngành liên quan cùng phối hợp đưa ra những biện pháp xử lý vi phạm bản quyền một cách triệt để”, bà Ngô Ly nêu ý kiến.
Xây dựng hệ thống khung pháp lý chặt chẽ hơn
Dưới góc độ nhà quản lý, ông Nguyễn Nguyên, Cục trưởng Xuất bản, In và Phát hành cho rằng: Để bảo vệ bản quyền xuất bản điện tử tốt hơn, trước hết là phải tiếp tục thúc đẩy các giải pháp phát triển ngành này, tăng sức mạnh cho hệ sinh thái xuất bản số vì “nếu ta yếu thì không thể tự bảo vệ được mình”. Theo ông Nguyên, các nhà xuất bản, đơn vị làm sách nếu vẫn giữ tư duy sợ tình trạng ăn cắp bản quyền mà “giấu” hết các sách hay, chỉ làm sách số với những nội dung đơn giản thì rất khó chống vi phạm bản quyền.
Về giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật về xuất bản, ông Nguyên cho biết: Năm nay, Cục Xuất bản, In và Phát hành đang xây dựng dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi, tiếp đó sẽ là các nghị định và thông tư để cụ thể hóa Luật này. Ngoài ra, Cục cũng sẽ hướng dẫn các đơn vị làm sách bị xâm phạm bản quyền cách thức thu thập tài liệu để làm hồ sơ yêu cầu cơ quan chức năng xử lý hành chính, thậm chí chuyển cơ quan công an xử lý hình sự.
Ông Nguyên cũng đề xuất Trung tâm chuyển đổi số của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xây dựng nền tảng công nghệ số để trên đó có thể cung cấp “black list” (danh sách các đơn vị vi phạm bản quyền trong lĩnh vực xuất bản và văn hóa nghệ thuật), xem đây như một biện pháp răn đe nghiêm khắc.
Cùng với đó, để giải quyết câu chuyện vi phạm bản quyền tràn lan trong lĩnh vực xuất bản số, đại diện nhiều đơn vị làm sách cũng đưa ra kiến nghị cần bổ sung quy định rõ ràng về trách nhiệm của nền tảng trung gian với việc lưu thông nội dung vi phạm bản quyền; đặc biệt, phải có khung pháp lý riêng cho việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) lập dữ liệu có bản quyền để tạo ra các sản phẩm phái sinh. Đây là lỗ hổng pháp lý lớn nhất hiện nay mà nhiều quốc gia cũng đang gấp rút xử lý. Mặt khác, cần phải có cơ chế yêu cầu các nền tảng trung gian gỡ bỏ nhanh nhất có thể nội dung vi phạm bản quyền, cần có đầu mối duy nhất để tiếp nhận, xử lý thông tin vi phạm về bản quyền trên môi trường mạng ■
Theo ông Trần Hoàng, Cục trưởng Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), tình trạng vi phạm bản quyền kéo dài gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường đầu tư và uy tín quốc gia. Nếu việc thực thi pháp luật không đủ mạnh, Việt Nam sẽ khó thu hút các dự án lớn trong lĩnh vực công nghiệp sáng tạo và kinh tế số.
