Tăng cường thực thi pháp luật hải quan đối với doanh nghiệp xuất, nhập khẩu

Từ tháng 12/2024 đến nay, nhiều chính sách mới đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu được ban hành đã tạo ra những đột phá quan trọng, tháo gỡ kịp thời điểm nghẽn về pháp luật, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp xuất nhập khẩu để góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế năm 2025 đạt mục tiêu hơn 8%.

Trong đó, việc sửa đổi Luật Hải quan và ban hành Nghị định số 167/2025/NĐ-CP đã hình thành một hệ thống quy định pháp luật thống nhất, đồng bộ từ luật đến văn bản hướng dẫn thi hành, bảo đảm tính liên thông và khả thi trong tổ chức thực hiện.

Đại diện Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho biết: Thực tiễn triển khai cho thấy các văn bản này có mối quan hệ chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau. Việc triển khai đồng bộ các quy định mới đã tạo tác động rõ rệt đối với cả cơ quan hải quan và cộng đồng doanh nghiệp, góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý cho cải cách thủ tục hành chính, đẩy mạnh quản lý rủi ro, ứng dụng công nghệ thông tin và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Hệ thống quy định thống nhất, rõ ràng đã tạo thuận lợi trong thực hiện thủ tục xuất khẩu, nhập khẩu, rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí tuân thủ và nâng cao tính minh bạch, ổn định trong quá trình áp dụng pháp luật.

Tạo thuận lợi cho doanh nghiệp trong lĩnh vực khoa học-công nghệ

Ngày 25/6/2025, tại kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đấu thầu, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư, Luật Hải quan, Luật Thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu, Luật Đầu tư; Luật Đầu tư công, Luật Quản lý, sử dụng tài sản công (Luật số 90/2025/QH 15).

Trong đó, các nội dung sửa đổi, bổ sung của Luật Hải quan được xây dựng trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang phát triển mạnh mẽ, Cục Hải quan đã và đang triển khai quyết liệt các giải pháp cải cách thủ tục hành chính, tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn pháp lý trong hoạt động xuất nhập khẩu, tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp công nghệ cao, góp phần hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược của Đảng và Nhà nước về phát triển khoa học công nghệ và chuyển đổi số.

Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, Nghị quyết số 192/2025/QH15 và Nghị quyết số 190/2025/QH15 của Quốc hội, Nghị quyết số 03/NQ-CP của Chính phủ, Cục Hải quan đã tổ chức rà soát các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành trong lĩnh vực hải quan để đề xuất sửa đổi, bổ sung vào Luật Hải quan những chính sách đột phá, tháo gỡ kịp thời điểm nghẽn về pháp luật, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Hiện nay nhiều nước trong khu vực và trên thế giới đã có các chính sách thu hút nguồn lực đầu tư nước ngoài và trong nước nhằm phát triển ngành công nghiệp bán dẫn như chính sách tạo thuận lợi thương mại mà ưu đãi thủ tục hải quan là một phần trong đó. Công nghiệp bán dẫn sẽ là cốt lõi của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 5, là động lực phát triển nền tảng cho các tiến bộ về khoa học, công nghệ.

Do vậy, nhằm tạo thuận lợi cho các doanh nghiệp trong lĩnh vực này, nhất là doanh nghiệp mới được thành lập và thống nhất với Luật Công nghiệp công nghệ số, Luật Khoa học công nghệ và Đổi mới sáng tạo, Luật Hải quan đã sửa đổi quy định về điều kiện áp dụng chế độ ưu tiên cho các doanh nghiệp công nghệ cao; doanh nghiệp thành lập mới từ dự án đầu tư sản xuất sản phẩm công nghệ cao; doanh nghiệp thực hiện dự án công nghệ chiến lược; doanh nghiệp thực hiện dự án sản xuất sản phẩm công nghệ số trọng điểm, dự án nghiên cứu và phát triển, thiết kế, sản xuất, đóng gói, kiểm thử sản phẩm chip bán dẫn, dự án xây dựng trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo; doanh nghiệp thực hiện dự án sản xuất sản phẩm phụ trợ trực tiếp trong công nghiệp bán dẫn.

Các doanh nghiệp này do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. Theo đó, so với điều kiện áp dụng chế độ ưu tiên cho các doanh nghiệp thông thường, các doanh nghiệp nêu trên không cần đáp ứng điều kiện về kim ngạch và điều kiện về tuân thủ pháp luật hải quan, pháp luật thuế trong 2 năm liên tục.

Để minh bạch về chế độ ưu tiên, Luật Hải quan đã bổ sung quy định chế độ ưu tiên đối với doanh nghiệp nêu trên được áp dụng với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu liên quan đến công nghiệp bán dẫn, công nghệ cao, công nghệ chiến lược, công nghệ số trọng điểm theo danh mục do Bộ Khoa học và Công nghệ công bố. Danh mục này có mã số hàng hóa thống nhất với Danh mục hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu Việt Nam.

Thực hiện chỉ đạo của Bộ Chính trị, Quốc hội và Chính phủ về nhiệm vụ thiết lập cơ chế làn xanh để hỗ trợ các doanh nghiệp phụ trợ; sửa đổi, bổ sung quy định về thủ tục xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa, nhất là hoạt động mua bán hàng hóa giữa các doanh nghiệp chế xuất hoạt động trong nước để giảm thời gian thông quan và thủ tục tương đương với các nước trong khu vực; đồng thời để tháo gỡ điểm nghẽn về pháp lý cho hoạt động xuất nhập khẩu tại chỗ, Luật Hải quan đã bổ sung một điều quy định về kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu tại chỗ. Quy định này sẽ tạo thuận lợi cho doanh nghiệp về thời gian, chi phí, đồng thời loại bỏ các điểm nghẽn, bảo đảm ổn định chính sách.

Đáng chú ý, tại Điều 47a mới được bổ sung vào Luật Hải quan, hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu tại chỗ được kỳ vọng sẽ giải quyết dứt điểm các vướng mắc về thủ tục hải quan và chính sách thuế trong nhiều năm qua. Đặc biệt, quy định còn có tính chất chuyển tiếp, cho phép áp dụng đối với các tờ khai đã đăng ký nhưng chưa hoàn tất thủ tục hải quan trước thời điểm luật mới có hiệu lực vào ngày 1/7/2025. Theo đó, cơ quan hải quan sẽ tạo thuận lợi cho doanh nghiệp về thời gian, chi phí; đồng thời loại bỏ các điểm nghẽn, bảo đảm ổn định chính sách, doanh nghiệp tiếp tục thực hiện thủ tục xuất nhập khẩu tại chỗ.

Một điểm nhấn khác là việc mở rộng chế độ ưu tiên trong lĩnh vực hải quan, đặc biệt cho các doanh nghiệp công nghệ cao; doanh nghiệp thành lập mới từ dự án đầu tư sản xuất sản phẩm công nghệ cao; doanh nghiệp thực hiện dự án công nghệ chiến lược; doanh nghiệp thực hiện dự án sản xuất sản phẩm công nghệ số trọng điểm, dự án nghiên cứu và phát triển, thiết kế, sản xuất, đóng gói, kiểm thử sản phẩm chip bán dẫn, dự án xây dựng trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo; doanh nghiệp thực hiện dự án sản xuất sản phẩm phụ trợ trực tiếp trong công nghiệp bán dẫn.

Theo đó, so với điều kiện áp dụng chế độ ưu tiên cho các doanh nghiệp thông thường, các doanh nghiệp nêu trên không cần đáp ứng điều kiện về kim ngạch và điều kiện về tuân thủ pháp luật hải quan, pháp luật thuế trong 2 năm liên tục. Việc này mở đường cho các doanh nghiệp tiên phong trong lĩnh vực công nghệ dễ dàng tiếp cận cơ chế ưu tiên về thủ tục hải quan, mang lại lợi ích phát triển ngành công nghệ bán dẫn của quốc gia và doanh nghiệp sẽ được hưởng lợi.

Tại Việt Nam hiện nay có khoảng 1.400 doanh nghiệp chế xuất, trong đó có hơn 100 doanh nghiệp chế xuất và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài hoạt động trong lĩnh vực điện tử, công nghệ cao, chế tạo máy thuộc hầu hết các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới như: Intel, HP, Samsung, Amkor, LG, Panasonics, Sony…

Các hiệp hội doanh nghiệp, nhất là các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công nghệ cao, công nghiệp bán dẫn đều đánh giá thủ tục xuất nhập khẩu tại chỗ là một chính sách hấp dẫn, thu hút mạnh mẽ các nhà đầu tư nước ngoài do chính sách này quản lý khép kín, xuyên suốt bằng các thủ tục hải quan và chế độ quản lý tương ứng, tạo thuận lợi cho sự phát triển các chuỗi cung ứng để phục vụ công nghiệp phụ trợ trong hoạt động sản xuất hàng hóa xuất khẩu.

Giai đoạn 2018-2022, trung bình mỗi năm có khoảng 1,88 triệu tờ khai xuất khẩu, nhập khẩu tại chỗ được đăng ký và hoàn thành thủ tục hải quan. Theo báo cáo đánh giá chỉ số chi phí tuân thủ năm 2022 (APCI 2022) của Hội đồng tư vấn cải cách thủ tục hành chính của Chính phủ thì chi phí tuân thủ thực hiện một thủ tục hành chính trung bình đối với hoạt động thương mại xuyên biên giới là 3,84 triệu đồng, trong đó chi phí xuất khẩu trung bình là 2,01 triệu đồng, nhập khẩu là 6,18 triệu đồng. Thời gian trung bình để thực hiện một thủ tục về giao dịch thương mại xuyên biên giới là 14,9 giờ (đối với xuất khẩu là 13,5 giờ, nhập khẩu là 16,6 giờ), trong đó thời gian làm các thủ tục kinh doanh cảng để lấy hàng mất 7,1 giờ, chiếm 46,7% tổng thời gian.

Việc áp dụng thủ tục xuất khẩu, nhập khẩu tại chỗ tạo điều kiện để người mua và người bán giao nhận hàng hóa trực tiếp với nhau theo chỉ định của thương nhân nước ngoài, không mất các chi phí phát sinh trung gian (không mất 7,1 giờ - tương đương 46,7 % thời gian làm thủ tục tại đơn vị kinh doanh cảng để lấy hàng, không mất chi phí thuê kho, thuê phương tiện vận tải đưa đi, đưa về, chi phí bảo hiểm và các chi phí quản lý phát sinh khác).

Xây dựng hải quan số, hải quan thông minh

Nghị định số 167/2025/NĐ-CP ngày 30/6/2025 của Chính phủ được xây dựng và ban hành để quy định chi tiết và biện pháp thi hành Luật Hải quan về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát, kiểm soát hải quan, kịp thời thống nhất các nội dung trong hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hiện hành; tạo cơ sở pháp lý cho việc xây dựng mô hình hải quan thông minh, hải quan số và Chiến lược phát triển hải quan đến năm 2030; đồng thời đơn giản hóa, bảo đảm tính minh bạch trong việc thực hiện các thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa, xuất nhập cảnh phương tiện vận tải và bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất với các văn bản quy phạm pháp luật đã được sửa đổi, bổ sung và tương thích với các điều ước quốc tế liên quan lĩnh vực hải quan.

Ngoài ra, nghị định còn củng cố cơ sở pháp lý về chuẩn cơ sở dữ liệu đầu vào phục vụ quản lý nhà nước về hải quan; công tác trị giá hải quan; thẩm quyền xử lý, thực thi công vụ của cơ quan hải quan trong các hoạt động kiểm tra sau thông quan và điều tra chống buôn lậu; nâng cao tính tuân thủ pháp luật của người khai hải quan.

Về sửa đổi liên quan đến mô hình tổ chức bộ máy mới, sửa đổi một số điều, khoản theo hướng quy định chung cơ quan thực hiện thủ tục hành chính như: Chi cục Hải quan khu vực quản lý địa điểm tập kết, kiểm tra, giám sát tập trung đối với hàng bưu chính, chuyển phát nhanh; Chi cục Hải quan khu vực nơi dự kiến làm thủ tục hải quan; hải quan nơi có cơ sở sản xuất, dự án....

Về sửa đổi để cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, bỏ nội dung về hồ sơ hải quan đối với hàng hóa trung chuyển gồm chứng từ vận tải, bảng kê chi tiết hàng hóa trung chuyển, văn bản cho phép của cơ quan có thẩm quyền, thông báo kết quả kiểm tra chuyên ngành; sửa đổi về trách nhiệm của người khai hải quan khi thông báo cơ sở gia công, sản xuất hàng hóa xuất khẩu, nơi lưu giữ nguyên liệu, vật tư, máy móc, thiết bị, sản phẩm xuất khẩu.

Theo đó, người khai hải quan chỉ cần có văn bản thông báo có cơ sở sản xuất, cam kết thực hiện sản xuất kinh doanh đúng ngành nghề đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt. Người khai hải quan không cần xuất trình các chứng từ về giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, chứng từ chứng minh quyền sử dụng, quyền sở hữu về cơ sở sản xuất, mặt bằng sản xuất tại thời điểm nhập khẩu nguyên liệu, vật tư, máy móc thiết bị; đồng thời, bỏ các quy định phải thông báo về Điều lệ tổ chức hoạt động, sổ cổ đông, báo cáo tài chính đối với trường hợp nhập khẩu để sản xuất xuất khẩu nhưng sau đó thuê gia công lại…

Một số nội dung cũng đã được sửa đổi theo hướng đơn giản hóa thành phần hồ sơ hải quan, đẩy mạnh việc thực hiện thủ tục hành chính trên hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan như bãi bỏ các nội dung về hợp đồng quá cảnh, văn bản của bên nước ngoài thông báo hàng bị trả lại hoặc văn bản của hãng tàu, đại lý hãng tàu thông báo không có người nhận, văn bản chấp nhận nhận lại hoặc chỉ định xuất cho bên thứ ba của chủ hàng nước ngoài, quy định nộp giấy đăng ký phương tiện tại hồ sơ hải quan…

Hiện nay, theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW, tại Nghị định số 167 đã sửa đổi, bổ sung quy định về hồ sơ cần nộp khi doanh nghiệp đề nghị áp dụng chế độ ưu tiên theo 2 nhóm và quy định này đã cắt giảm chi phí tuân thủ khi thực hiện thủ tục hành chính so với quy định hiện hành.

Cụ thể, nhóm doanh nghiệp thông thường: số lượng hồ sơ đã giảm một loại hồ sơ (giấy chứng nhận doanh nghiệp công nghệ cao, giấy chứng nhận khác…), theo đó chi phí tuân thủ đã giảm 2% so hiện hành. Nhóm doanh nghiệp theo Nghị quyết số 57-NQ/TW: số lượng hồ sơ đã giảm 2 loại hồ sơ (Báo cáo tình hình, thống kê số liệu xuất khẩu, nhập khẩu của doanh nghiệp trong hai năm gần nhất; Báo cáo chấp hành pháp luật về hải quan, pháp luật về thuế, pháp luật về kế toán trong hai năm gần nhất); theo đó chi phí tuân thủ đã giảm 4% so với hiện hành.

Ngoài ra, thủ tục công nhận đối với nhóm doanh nghiệp theo Nghị quyết số 57-NQ/TW đã được đơn giản hóa bằng hình thức giảm điều kiện khi đánh giá công nhận áp dụng chế độ ưu tiên (không xét 2 điều kiện so với nhóm doanh nghiệp thông thường là điều kiện về kim ngạch và điều kiện về tuân thủ pháp luật trong 2 năm liên tục).

Cục Hải quan cũng tăng cường hướng dẫn, triển khai cho doanh nghiệp tiệm cận với khuyến nghị của khung tiêu chuẩn an ninh an toàn SAFE của Tổ chức Hải quan thế giới, góp phần đưa chương trình công nhận doanh nghiệp ưu tiên (AEO) Việt Nam tương đồng với chương trình AEO của các nước, là để cơ sở ký kết và triển khai các thỏa thuận công nhận lẫn nhau với các nước và vùng lãnh thổ trên thế giới, hứa hẹn sẽ mang lại nhiều lợi ích cho các doanh nghiệp trong đó có AEO Việt Nam.

Theo quy định tại Luật số 90/2025/QH15 và Nghị định số 167 thì hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu tại chỗ là hàng hóa giao, nhận tại Việt Nam theo chỉ định của thương nhân nước ngoài theo hợp đồng mua bán, gia công, thuê, mượn giữa các doanh nghiệp Việt Nam với thương nhân nước ngoài, không phân biệt thương nhân nước ngoài là “có hiện diện” hay “không có hiện diện tại Việt Nam”. Khi thực hiện quy định này sẽ tháo gỡ được điểm nghẽn lớn nhất thời gian qua liên quan đến việc xác định điều kiện “không có hiện diện tại Việt Nam” của thương nhân nước ngoài, bảo đảm tính thống nhất, chặt chẽ của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, được cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao, đồng thời bảo đảm tính hiệu lực, hiệu quả của việc thực thi chính sách.

Qua rà soát các quy định của pháp luật về chuyên ngành vẫn có việc quy định người khai hải quan phải nộp chứng từ chuyên ngành bản chính cho cơ quan hải quan, điều này là không phù hợp với yêu cầu điện tử hóa 100% chứng từ thuộc hồ sơ hải quan. Do vậy, để chấm dứt việc yêu cầu người khai hải quan phải nộp hồ sơ giấy ngay trong năm 2025 (trừ một số trường hợp đặc biệt) Nghị định số 167 đã sửa đổi quy định về thông báo kết quả kiểm tra chuyên ngành trên Cổng thông tin một cửa quốc gia; trường hợp cơ quan, tổ chức kiểm tra chuyên ngành chưa thực hiện thủ tục kiểm tra, cập nhật kết quả kiểm tra trên Cổng thông tin một cửa quốc gia thì cơ quan hải quan tiếp nhận bản chụp thông báo kết quả kiểm tra do người khai hải quan nộp thông qua Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan.

Thông qua việc hoàn thiện khung pháp lý tại Nghị định số 167, doanh nghiệp được tạo điều kiện thuận lợi hơn trong hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, kịp thời tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện thủ tục hải quan, qua đó giảm chi phí tuân thủ và nâng cao tính minh bạch, rõ ràng trong áp dụng pháp luật.

Thực tiễn triển khai cho thấy cộng đồng doanh nghiệp đặc biệt quan tâm đến việc ban hành nghị định, tích cực nghiên cứu và phản ánh một số vướng mắc phát sinh trong quá trình áp dụng. Các ý kiến này đã được cơ quan hải quan tiếp nhận, hướng dẫn và giải đáp kịp thời, qua đó tiếp tục củng cố niềm tin của doanh nghiệp, thể hiện rõ tinh thần đồng hành, hỗ trợ của cơ quan quản lý nhà nước trong quá trình thực hiện chính sách mới.

Để đáp ứng mục tiêu hướng tới hải quan số, hải quan thông minh theo quy định tại Nghị định số 167, doanh nghiệp xuất nhập khẩu cần chủ động chuẩn bị và điều chỉnh phương thức thực hiện thủ tục hải quan theo hướng điện tử, tự động và minh bạch; cần tập trung chuẩn hóa dữ liệu, hồ sơ, chứng từ trên môi trường số; nâng cao năng lực tuân thủ pháp luật, quản trị nội bộ và quản lý rủi ro; đồng thời, đầu tư, nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin bảo đảm kết nối, chia sẻ dữ liệu với cơ quan hải quan. Việc chủ động thích ứng sẽ giúp doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các lợi ích từ cải cách thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí tuân thủ và hạn chế rủi ro phát sinh trong quá trình thực hiện thủ tục hải quan.