Văn hóa dân gian không phải là “di tích”
Con đường gìn giữ và đối thoại với báu vật tiền nhân, khẳng định tình yêu đó tạo sức mạnh lan tỏa mạnh mẽ trong nền văn hóa toàn cầu. Việc ca sĩ Đức Phúc giành giải Quán quân Intervision 2025 tại Nga với phần trình diễn ca khúc “Phù Đổng Thiên Vương” của nhạc sĩ Hồ Hoài Anh với rất nhiều ngợi khen từ báo chí quốc tế là một điển hình gần nhất.
Trước đó ít lâu, ca sĩ Phương Mỹ Chi cũng làm nức lòng người hâm mộ khi là một cái tên nổi bật trong Sing!Asia khi đem đến sân khấu này 100% tác phẩm “mang chuông đi đánh xứ người” đều được làm mới từ âm nhạc dân gian. “Vũ trụ có anh” có sự kết hợp ca trù với âm hưởng hiện đại. “Rock hạt gạo” lồng chất liệu rock hiện đại cùng âm hưởng dân gian. Mashup “Lý Bắc Bộ”, “Đẩy xe bò” lấy cảm hứng từ dân ca như “Bà còng đi chợ trời mưa”, “Bà rằng ba rí”, “Cây đa quán dốc”, kết hợp trình diễn trống cơm trực tiếp, mang đến một lát cắt mộc mạc, gần gũi của văn hóa Việt Nam, được kể lại bằng âm nhạc hiện đại và đầy tự hào…
Thật ra, sắc màu dân gian vẫn là dòng chảy không ngừng, dù hình thái mỗi lúc có khác nhau do tính thời đại và những yếu tố nội/ngoại sinh. Các nghệ sĩ đương đại tiếp cận sớm với âm nhạc quốc tế nhưng vẫn đau đáu với câu hỏi về bản sắc Việt. Dù mỗi nghệ sĩ có một lối đi riêng nhưng có chung một điểm: Coi văn hóa dân gian không phải là “di tích” cần bảo vệ, mà là nguồn tài nguyên sáng tạo cần được tái sinh.
Từ những thử nghiệm ban đầu của các nhạc sĩ Quốc Trung, Trần Mạnh Hùng, Đỗ Bảo… đến nay đã có hẳn một thế hệ nghệ sĩ kiến tạo “giao điểm” giữa bản địa và toàn cầu. Chính họ đã làm cho khái niệm dân gian đương đại định hình, với vẻ đẹp thẩm mỹ thuần Việt và hơi thở hiện đại cùng EDM, jazz, nhạc điện tử, world music… trong hơn thập kỷ qua. Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long nói, theo anh, sức hấp dẫn bền bỉ của nghệ thuật dân tộc nằm ở chỗ nó vừa gìn giữ ký ức văn hóa, vừa chạm đến những giá trị tinh thần sâu xa của người Việt. “Với lớp trẻ hôm nay, trong một thế giới nhiều biến động, chèo, xẩm, hát văn, đờn ca tài tử… trở thành điểm tựa để tìm về cội nguồn và khẳng định bản sắc. Hơn thế, chính sự giao thoa giữa truyền thống và sáng tạo đương đại thông qua việc nghệ sĩ trẻ đưa hơi thở mới vào chất liệu dân gian đã khiến nghệ thuật dân tộc không hề cũ kỹ, mà luôn sống động, gần gũi và truyền cảm hứng”, Nguyễn Quang Long bày tỏ.
Trách nhiệm từ chính phủ, nhà quản lý, trường học
Khác với việc phục dựng nguyên bản, dòng nhạc dân gian đương đại cho phép nghệ sĩ diễn giải lại truyền thống, thổi vào đó cá tính sáng tạo riêng và định vị nó trong không gian nghệ thuật đương thời. Một biểu hiện của một chuyển động văn hóa lớn hơn: Đưa di sản ra khỏi lễ hội, bước vào đời sống đại chúng. Từ thí dụ của Phương Mỹ Chi, Đức Phúc, khi các tác phẩm tạo hiệu ứng quốc tế mạnh mẽ cho phép chúng ta tin rằng, âm nhạc truyền thống có thể “xuất khẩu mềm” nếu được kể lại bằng ngôn ngữ thị giác và cảm xúc toàn cầu.
Sự linh hoạt trong cách khoác áo mới cho di sản khiến “dân gian đương đại” trở thành một không gian nghệ thuật mở, nơi mọi phong cách, kỹ thuật, thể nghiệm đều có thể chung sống, miễn là giữ được tinh thần và hồn cốt văn hóa. Cách tiếp cận mới với sự thay đổi của nghệ sĩ đã kéo theo bước chuyển mình của công chúng. Trước kia, nhạc dân gian thường bị gán mác “khó nghe,” “xa vời,” thì nay, nhờ sự tái cấu trúc hợp lý, phối khí hiện đại, cách dàn dựng sân khấu hấp dẫn, những bản nhạc dân gian đương đại đang tiếp cận được nhóm khán giả rộng hơn, đặc biệt là người trẻ.
Để dòng nhạc này phát triển bền vững, không thể chỉ dựa vào vài nghệ sĩ tiên phong và ít nhiều yếu tố may rủi. Cần có một hệ sinh thái văn hóa hỗ trợ từ nhiều phía. Trong đó có sự khuyến khích và đầu tư của cơ quan quản lý và chính phủ cho những sáng tạo có gốc rễ văn hóa dân tộc. Các cơ sở đào tạo cũng nên đưa nội dung mới mẻ này vào trong các lớp học. Đồng thời dựa vào nền tảng đa phương tiện để lan tỏa các sản phẩm chất lượng, có giá trị nghệ thuật cao đến đông đảo công chúng, kể cả quốc tế.
Theo gợi ý của nhạc sĩ Nguyễn Quang Long, chìa khóa để di sản Việt Nam có thể lan tỏa và tạo ấn tượng trên bình diện toàn cầu chính là giữ được bản sắc cốt lõi nhưng đồng thời biết cách đối thoại với hiện đại. Cần nhận diện chính xác đâu là truyền thống dân tộc, đâu là âm nhạc mới hiện đại khai thác yếu tố truyền thống dân tộc để có cách ứng xử hợp lý nhất cho từng trường hợp. Qua đó mới có thể phát huy được giá trị truyền thống ở nhiều góc độ khác nhau. “Nghệ sĩ có thể làm mới bằng phối khí, kết hợp với nhạc đương đại, nhưng phải giữ ngôn ngữ, tinh thần của làn điệu Việt. Nếu chạy theo yếu tố ngoại lai một cách hời hợt hay thương mại hóa quá mức, tác phẩm sẽ thành “lai căng”, nhạc sĩ kết luận.
