Khi trường không chỉ dạy và học
Mỗi dịp thu về, phố Phan Đình Phùng (Hà Nội) lại thu hút lượng lớn người chụp ảnh cùng hàng cây thay màu lá và các công trình kiến trúc cổ. Trường THPT Phan Đình Phùng cổ kính với dãy tường bao vẽ bích họa, tạo thêm điểm nhấn về cảnh quan cho tuyến phố.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, một số trường là Di tích cấp thành phố cũng từng bước “cựa mình” với những hoạt động văn hóa đặc sắc. Có thể kể đến Tuần lễ Triển lãm Tem bưu chính về cuộc hành trình theo dấu chân Bác và những dấu ấn lịch sử của Chủ tịch Hồ Chí Minh được tổ chức tại Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong vào tháng 11/2024.
Là di tích lịch sử, Trường THPT Chuyên Quốc học Huế từng trở thành nơi giao lưu học thuật. Nằm trong chuỗi hoạt động của Festival Huế năm 2023, ngôi trường được lựa chọn làm địa điểm cho Hội thảo khoa học quốc tế “Kết nối Việt Nam” lần thứ 14 do Tổ chức Engaging With Vietnam chủ trì.
Song nhiều trường học sở hữu kiến trúc cổ vẫn chỉ dừng lại là địa điểm giao lưu văn hóa, chưa có nhiều hoạt động khai thác giá trị di sản qua những kết cấu kiến trúc, hiện vật, câu chuyện, tư liệu lịch sử từ chính ngôi trường ấy. Phát huy vai trò Thành phố Sáng tạo của UNESCO, nhiều trường học ở Hà Nội đã khai thác tài nguyên di sản kiến trúc độc đáo cho các hoạt động trải nghiệm đa giác quan. Trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo năm 2024, giảng đường Lê Thánh Tông - Đại học Quốc gia Hà Nội được khoác lên mình triển lãm “Cảm thức Đông Dương” với loạt tác phẩm nghệ thuật và công nghệ trình chiếu 3D mapping. Tất cả làm nổi bật lên câu chuyện về sự ra đời của ngành mỹ thuật, thiết kế, kiến trúc và sức ảnh hưởng của chúng tới đào tạo nghệ thuật ở Việt Nam thời kỳ sau đó. Tiếp nối thành công đó, Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên Nguyễn Văn Tố cũng làm sống lại dòng lịch sử về Hội Truyền bá chữ Quốc ngữ và tầm vóc của danh nhân Nguyễn Văn Tố, qua các hình ảnh, tư liệu lưu trữ được dày công sưu tầm, nghiên cứu.
Sau khi vận hành chính quyền 2 cấp, phường Cửa Nam có thể nói là một trong những địa phương tiên phong ở Hà Nội triển khai nhiều hoạt động văn hóa, trên cơ sở khai thác tài nguyên di sản kiến trúc. Đáng chú ý là khai thác thế mạnh từ trường học. Có thể kể đến như triển lãm ảnh, tài liệu lưu trữ “Cửa Nam giao hòa - Cửa ngõ văn hóa, kết nối di sản, đổi mới sáng tạo”, tọa đàm “Phát huy giá trị nghệ thuật thị giác phường Cửa Nam”, chuỗi hoạt động giới thiệu và dạy nghề thêu truyền thống Sợi chỉ thời gian diễn ra tại Trường THCS Trưng Vương. Bà Phạm Ngọc Thúy, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Cửa Nam khẳng định, bên cạnh mục đích bảo tồn, khai thác giá trị di sản tại những ngôi trường cổ còn là chiến lược phát triển văn hóa, du lịch bền vững của địa phương.
Cảm hứng mới cho nghệ sĩ và nhà quản lý
Trong quá trình thực hiện những hoạt động nêu trên, bà Thúy cho biết, UBND phường đã chủ động làm việc với ban giám hiệu nhà trường, tạo điều kiện cho các nghệ sĩ khảo sát thực tế, đưa ra các ý tưởng phù hợp để tổ chức các sự kiện. Phòng Văn hóa - Xã hội còn đặc biệt hỗ trợ về mặt tài chính, chuyên môn.
Đối tượng đầu tiên được hưởng lợi từ những hoạt động văn hóa nêu trên, trước tiên là chính học sinh đang theo học tại các trường. TS Dương Châu Quang, Trường đại học Giáo dục (Đại học quốc gia Hà Nội) bày tỏ, điều này nuôi dưỡng trong mỗi em tình yêu, niềm tự hào với nơi mình gắn bó. Rộng hơn, TS Quang chia sẻ, những hoạt động như thế này còn giúp đưa những câu chuyện vốn nằm im lìm trong phòng truyền thống của các trường, đến gần hơn với đông đảo công chúng yêu di sản. Từ đó, góp phần đa dạng hóa các sản phẩm du lịch tại địa phương. Trong phạm vi địa phương vốn sở hữu nhiều di sản kiến trúc, việc có thêm một hay nhiều công trình được khai thác sẽ làm sống động hơn cho mảng lịch sử tưởng chừng như đã ngủ quên.
Bà Thúy cho biết, những hoạt động trên đã thu hút được lượng khách tham quan khá lớn. Đặc biệt, bà ghi nhận nhiều khách tham quan có ấn tượng tích cực về sự kết hợp giữa di sản và nghệ thuật. Họ cảm thấy bất ngờ, hào hứng khi thấy một không gian học tập lâu đời, được tái hiện một cách tươi mới, dễ tiếp cận.
Bản thân nghệ sĩ được mời đến thực hành nghệ thuật trong không gian học đường cổ kính cũng có rất nhiều cảm xúc. Nghệ sĩ thêu Phạm Ngọc Trâm rất xúc động khi được mời đến giao lưu về nghề thêu truyền thống trong chuỗi hoạt động “Sợi chỉ thời gian”. Chị chia sẻ, bà ngoại mình từng theo học tại Trường Nữ sinh Đồng Khánh (tiền thân của Trường THCS Trưng Vương). Khi đó, thêu là một bộ môn nữ công gia chánh mà bà cùng các nữ sinh khác được học.
Từ lời kể của bà, chị Trâm đã tái hiện lại không gian một lớp học thêu. Ở đó, chị chia sẻ những kiến thức về nghề thêu truyền thống, nhuộm chỉ màu tự nhiên, hướng dẫn thực hành các kỹ thuật thêu. Tuy nhiên, không dừng lại ở việc giới thiệu nghệ thuật của nghệ sĩ trước công chúng, khi đứng trong không gian lịch sử này, chị Trâm còn thấy mình có trách nhiệm kết nối ký ức giữa thế hệ hôm nay và thế hệ tiền bối đi trước.
TS Quang nhận thấy, đến với một di tích, công chúng sẽ cảm thấy thích thú hơn khi được lắng nghe những câu chuyện gắn với di tích ấy. Bởi mỗi nơi chốn đều ghi dấu sự hiện hữu của con người. Đặc biệt, trường học là nơi cứ mỗi năm lại sản sinh ra một thế hệ nhân tài mới, nên khối lượng di sản ký ức gắn với trường học có thể nói là nhiều hơn các nơi chốn khác. Làm sống lại các câu chuyện lịch sử, giúp tạo ra dòng chảy ký ức liền mạch, được tiếp nối qua các thế hệ.
