Việt Nam hiện có hơn 5.000 làng nghề và làng có nghề. Trong danh mục sản phẩm đạt tiêu chuẩn sao OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) phần lớn là sản phẩm từ các làng nghề thủ công, mỹ nghệ. Với chứng nhận từ 3 đến 5 sao, các sản phẩm làng nghề được gắn lên bộ nhận diện mới để định vị thương hiệu và chất lượng cũng như lợi thế về thị trường. Đặc biệt là giúp các nghệ nhân có động lực giữ nghề truyền thống.
Chật vật giữ nghề
Được học thêu tay từ bé, sau gần 40 năm gắn bó, bà Nguyễn Thị Hằng giờ đã trở thành một trong những nghệ nhân có tiếng của làng nghề thêu tay Mỹ Đức (Hà Nội). Bà Hằng chia sẻ, lớn lên với tay nghề thêu được trui rèn qua năm tháng, bà luôn đau đáu nỗi niềm duy trì và phát triển nghề thêu. Bởi thực tế, dù thêu tay là nghề truyền thống có tiếng nhưng nó phụ thuộc vào các đơn đặt hàng gia công nhỏ lẻ phụ kiện thời trang cho nước ngoài, lúc có lúc không. Không có sự ổn định, bền vững và không có sáng tạo khiến nghề thêu ngày càng mai một.
“Bây giờ rất ít người đủ kiên nhẫn và can đảm để theo nghề. Sản phẩm thủ công làm lâu hơn nên giá cao, khó cạnh tranh được với những sản phẩm công nghiệp”, bà Hằng nói.
Từ năm 2024, 5 sản phẩm thêu tay của Mỹ Đức đã được cấp chứng nhận OCOP 3 sao, khẳng định chất lượng và giá trị nghề thêu Mỹ Đức. Tuy nhiên thực tế, việc tiêu thụ sản phẩm vẫn chưa có nhiều khởi sắc.
“Mất rất nhiều thời gian để làm ra một sản phẩm thêu thủ công, nhưng thị trường lại chưa đánh giá đúng giá trị. Người tiêu dùng vẫn chọn những sản phẩm công nghiệp, giá rẻ nên dù có nỗ lực, người làm nghề vẫn gặp rất nhiều khó khăn”, nghệ nhân làng nghề Mỹ Đức chia sẻ.
Theo ông Nguyễn Văn Chí, Phó Chánh Văn phòng Thường trực Văn phòng Điều phối Chương trình xây dựng nông thôn mới thành phố Hà Nội, các sản phẩm OCOP từ các làng nghề của thành phố mới chỉ phát triển nhanh về số lượng, còn chất lượng một số sản phẩm chưa thật sự cao, thiếu tính khác biệt.
Một trong những nguyên nhân của tình trạng này là thiếu nhân lực chuyên sâu về phát triển thương hiệu, quản trị doanh nghiệp trong các làng nghề. Phần lớn các hộ sản xuất, doanh nghiệp nhỏ tại làng nghề vẫn làm theo phương thức cũ, thiếu liên kết thị trường, chưa đầu tư đúng mức cho bao bì, truyền thông sản phẩm.
Việc thực hiện Chương trình OCOP ở một số huyện cũng còn những khó khăn, hạn chế nhất định. Một số doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ gia đình sản xuất, kinh doanh các sản phẩm nông nghiệp chưa mặn mà tham gia chương trình; chính sách hỗ trợ phát triển các sản phẩm OCOP chưa nhiều; thị trường tiêu thụ sản phẩm OCOP chưa thật sự được mở rộng...
“Sản phẩm làng nghề đa dạng chủng loại, mẫu mã đẹp, chất lượng tốt như: Sản phẩm may mặc, gốm sứ, dệt và thêu ren truyền thống, đồ gỗ phục vụ tiêu dùng và xây dựng, cơ khí, chế biến nông sản thực phẩm… Nhưng thị trường vẫn chưa đón nhận tích cực như kỳ vọng”, ông Nguyễn Văn Chí đánh giá.
Bên cạnh những khó khăn này, hiện nay, việc bảo tồn, phát triển làng nghề đóng vai trò quan trọng trong sự chuyển đổi cơ cấu kinh tế khu vực nông thôn, đặc biệt ở các địa phương có làng nghề cũng gặp không ít thách thức.
Nhiều nghệ nhân cho hay, việc truyền nghề cho thế hệ trẻ rất khó khăn. Để làm ra một sản phẩm thủ công mỹ nghệ đòi hỏi sự kiên trì, bền bỉ và cả đam mê với nghề, thế nhưng đầu ra lại bấp bênh.
Theo nghệ nhân Nguyễn Ngọc Thạch, làng nghề đan cói Kim Sơn (Ninh Bình), bây giờ thế hệ trẻ rất ít người có đủ đức tính nhẫn nại với nghề. Con em các gia đình chủ yếu lựa chọn con đường học hành và ở lại thành phố làm việc, những người làm công việc truyền thống chỉ còn đếm trên đầu ngón tay.
Chính quyền địa phương cũng rất nỗ lực trong việc hỗ trợ người dân làng nghề nâng cao chất lượng sản phẩm tiếp cận với tiêu chuẩn của OCOP, nhưng cái quan trọng là khó kết nối thị trường, thúc đẩy tiêu thụ sản phẩm. Chính vì sự vất vả, bấp bênh nên ít gia đình truyền lại nghề được cho con cháu. “Làm nghề đã khó, nhưng giữ nghề còn khó khăn hơn nhiều”, nghệ nhân Nguyễn Ngọc Thạch giãi bày.
Phát triển sản phẩm làng nghề bền vững
Từ góc nhìn của “đầu tàu”, Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) cho biết, sự ra đời của sản phẩm OCOP đã góp phần chuyển đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang sản xuất gắn với kinh doanh, đặc biệt là gắn kết với phát triển kinh tế, dịch vụ và du lịch, dựa trên sản phẩm nông nghiệp và tiềm năng, thế mạnh của mỗi vùng.
Để đạt chứng nhận OCOP với nhiều hạng sao khác nhau, sản phẩm trải qua nhiều cấp, nhiều quy trình. Sản phẩm OCOP có chất lượng cao đã được xuất khẩu ra nhiều thị trường, gia tăng giá trị, giúp tăng thu nhập cho người dân (cao hơn 1,5-2 lần so với sản xuất truyền thống). Điều đó là minh chứng cho thấy tác động từ chương trình đến kinh tế nông thôn.
Ông Nguyễn Minh Tiến, Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại nông nghiệp (Bộ NN&MT) cho biết, thành công của OCOP Việt Nam gắn liền với mục tiêu “4 tốt” của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp LHQ (FAO): tốt về sản xuất, tốt về môi trường, tốt về đời sống và tốt về dinh dưỡng. Do đó, việc cần làm hiện nay là mở rộng các thương hiệu OCOP làng nghề, đồng thời phát triển bền vững những thương hiệu đã có.
Đồng quan điểm, Thứ trưởng NN&MT Trần Thanh Nam nhấn mạnh, để các làng nghề phát triển bền vững, đội ngũ nghệ nhân cần được tập huấn, nâng cao năng lực về thiết kế mỹ thuật, xây dựng vùng nguyên liệu và nhiều kỹ năng chuyên môn khác. Hiện Bộ NN&MT đang phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành và địa phương triển khai các chương trình hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi để các làng nghề vươn lên mạnh mẽ.
Để một sản phẩm làng nghề đạt chứng nhận 3 sao hoặc 5 sao OCOP, sản phẩm đó phải đáp ứng hàng loạt tiêu chí khắt khe: từ chất lượng, an toàn thực phẩm, khả năng truy xuất nguồn gốc đến các yêu cầu riêng cho từng hạng sao, đặc biệt là quy trình sản xuất, bao bì, nhãn mác và năng lực tiếp thị. Nói cách khác, đạt sao OCOP không hề dễ dàng. Đây là “tấm hộ chiếu” khẳng định uy tín và chất lượng sản phẩm. Vì vậy, các làng nghề truyền thống cần được tiếp sức để nâng tầm sản phẩm, giúp gìn giữ giá trị và để những nghệ nhân yên tâm gắn bó trọn đời với nghề.
