Đền Bia nằm trong cụm di tích quốc gia đặc biệt đền Xưa - chùa Giám - đền Bia, nơi gắn bó mật thiết với thân thế và sự nghiệp thiền sư Tuệ Tĩnh. Chùa Giám thờ Phật, là nơi nuôi dạy Tuệ Tĩnh; đền Xưa thờ Tuệ Tĩnh tại quê nhà; đền Bia lưu "tấm bia di nguyện" và là điểm kết nối tinh thần "Nam dược".
Đền Bia được xây dựng từ thời Lê, hiện còn lưu giữ nhiều cổ vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật từ các triều đại phong kiến, tiêu biểu là bệ đá thời Nguyễn với các họa tiết chạm khắc tứ linh và tứ quý, cỗ khám sơn son thếp vàng, cùng tượng Tuệ Tĩnh.
Trong đó, tấm bia thời Lê được xem là di vật quý giá gắn liền với các sự kiện về Tuệ Tĩnh, hiện đang được bảo quản cẩn thận tại khu vực hậu cung của đền và được người dân địa phương coi như báu vật của di tích. Tấm bia là chứng tích của nền y học Việt, vừa là linh vật tín ngưỡng, vừa là văn bản học thuật, nói lên đạo đức nghề y với nội dung rất "đời": Thương người, thương dân, gìn giữ giá trị cây thuốc quê nhà, chữa bệnh miễn phí.
Chị Ngô Thị Huyền, hướng dẫn viên du lịch tại đền Bia cho biết: Theo các ghi chép lịch sử, Lễ hội đền Bia được khởi xướng vào năm 1830, dưới triều vua Minh Mạng; lễ hội kéo dài từ mồng 1 đến mồng 4 tháng Tư âm lịch. Hoạt động tổ chức lễ hội do lý trưởng, hội đồng tộc biểu và các vị chức sắc trong làng đảm nhận. Phần lễ khởi đầu vào ngày mồng 1 tháng Tư (ngày Thánh ứng và là ngày giỗ của thiền sư Tuệ Tĩnh). Khởi đầu là Lễ rước bát hương và rước hòm sắc; đoàn rước di chuyển theo thứ tự gồm đội cờ, đội chiêng trống, kiệu bát hương, các vị chức sắc và dân làng; các lễ vật như thịt luộc, mâm xôi, trầu, rượu, hoa quả được mang theo trong không khí lễ hội rộn ràng hòa theo nhịp trống, chiêng. Sau khi kiệu đến đền Bia, Lễ tế Thánh được thực hiện bởi đội tế gồm 15 người, trong đó chủ tế phải là tiên chỉ của làng.
Ở Lễ hội đền Bia, ngoài phần dâng hương tưởng niệm thiền sư Tuệ Tĩnh, còn có Lễ dâng chữ Thánh "Nam Dược Thánh nhân". Nghi lễ rước chữ dâng Thánh được thực hiện trang trọng; đoàn rước gồm hai người rước bát bửu đi trước, tiếp theo là một người rước trống chầu, sau đó là bốn người rước chữ "Nam", "Dược", "Thánh", "Nhân"; cuối cùng là 36 người thuộc đoàn lễ tiến vào sân đền trang nghiêm hành lễ. Trong không khí linh thiêng và mùi lá thuốc thoang thoảng, lời di nguyện của thiền sư như vẫn vang vọng: "Giữ lấy thuốc Nam để trị bệnh cho người Nam".
Phần hội luôn sôi nổi nhưng cũng rất nền nã, mang đậm chất Đồng bằng Bắc Bộ. Hoạt động biểu diễn các làn điệu dân ca, hát chèo, viết thư pháp, giao lưu thể thao; bên cạnh đó là các trò chơi dân gian như bịt mắt đập niêu, kéo co, câu cá trong chai, đánh cờ, bịt mắt bắt dê, đi cầu kiều... tạo nên không khí vui tươi, gần gũi.
Năm nào cũng đi Lễ hội đền Bia, chị Nguyễn Thị Vân, người dân ở phường Thành Đông (Hải Phòng) cho rằng, Tuệ Tĩnh là Thánh thuốc Nam, cho nên nhiều người tin rằng việc lấy lá thuốc tại đền đặt lên bàn thờ Thánh trước khi mang về sắc uống có thể chữa khỏi bách bệnh. Đến với đền Bia, chị Vân luôn có cảm giác được trở về với hương vị thiên nhiên, gần gũi với sự mộc mạc của vùng quê, cảm thấy tâm thức nhẹ nhàng, vơi hẳn những lo âu về bệnh tật. Chị cũng hiểu thêm giá trị phòng ngừa và chữa bệnh của một số vị thuốc Nam vốn là cỏ, cây sẵn có trong vườn nhà để sử dụng hằng ngày, bảo vệ sức khỏe cho người thân.
Theo ông Nguyễn Văn Thiện, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tuệ Tĩnh: Lễ hội đền Bia ngày nay thu hút đông đảo du khách thập phương nhờ niềm tin mạnh mẽ vào sự linh thiêng của vị Thánh thuốc Nam- Đại danh y, thiền sư Tuệ Tĩnh. Vào các dịp lễ hội, ngày rằm, ngày mồng một đầu tháng âm lịch, nhất là trong những ngày Tết Nguyên đán, nhân dân từ khắp nơi đổ về đền chiêm bái và cầu mạnh khỏe. Nét độc đáo ở Lễ hội đền Bia là các hoạt động như bắt mạch, kê đơn, tư vấn sức khỏe, phát tặng các gói thuốc Nam. Du khách cũng khó bỏ qua các gian trưng bày dược liệu, giới thiệu sản phẩm y dược cổ truyền, tìm hiểu những gói trà thảo mộc, những vị thuốc Nam tuy đơn giản mà hiệu quả đã được lưu truyền và khẳng định theo tinh thần "thuốc Nam cho người Nam" ■
