Mỗi ngày TP Hồ Chí Minh có gần 3 triệu m3 nước thải nhưng chỉ 12,6% trong số đó được xử lý, còn lại được xả thẳng ra kênh rạch gây ô nhiễm môi trường. Trong khi đó, dòng chảy tại thành phố hầu hết kết nối với các địa phương lân cận như Bình Dương, Đồng Nai, Long An... Vấn đề ô nhiễm môi trường vẫn đang cần sự nỗ lực của chính quyền, tập trung tháo gỡ nút thắt trong việc đầu tư nâng cấp hệ thống kênh, rạch.
Vẫn là “điệp khúc” kênh, rạch ô nhiễm
Lý giải tình trạng tái ô nhiễm các dòng kênh, rạch tại TP Hồ Chí Minh, các chuyên gia về môi trường cho rằng, đó là hệ quả tất yếu của việc chưa xử lý triệt để nước thải trước khi xả ra môi trường. Cụ thể, tuyến cống bao dọc kênh Nhiêu Lộc-Thị Nghè thuộc dự án vệ sinh môi trường (giai đoạn 1) đã được hoàn thành với dự kiến thu gom toàn bộ lượng nước thải của các quận ven kênh như quận 1, 2, 3, Bình Thạnh, Tân Bình, Phú Nhuận... Thế nhưng, do chưa hoàn thành giai đoạn 2 (xây nhà máy xử lý nước thải) nên khi đưa về trạm bơm trên đường Nguyễn Hữu Cảnh (quận Bình Thạnh) thì nước thải chỉ được lược bớt rác và bơm ra sông Sài Gòn để pha loãng ô nhiễm.
“Việc xử lý nước thải ở đây chỉ giống như đưa ô nhiễm từ nơi này sang nơi khác. Dù được pha loãng nhưng nước thải vẫn gây ô nhiễm trở lại cho sông và các kênh rạch. Chưa kể, do hệ thống cống thu gom nước thải của dự án được đấu nối với hệ thống cống thoát nước mưa, nên khi mưa lớn, nước mưa hòa lẫn nước thải tràn ra kênh, dần dần gây ô nhiễm”, GS, TSKH Lê Huy Bá, nguyên Viện trưởng Khoa học công nghệ và quản lý môi trường (Trường đại học Công nghiệp TP Hồ Chí Minh) đánh giá.
Tương tự, đối với kênh Tàu Hủ-Bến Nghé-Kênh Đôi-Kênh Tẻ, Nhà máy Bình Hưng (giai đoạn 1) mới chỉ xử lý nước thải cho lưu vực 1.000ha tại các quận 1, 3, 5 và một phần quận 10, 11. Còn lưu vực rộng 2.000ha thuộc các quận 6, 8, 11, Tân Bình, Bình Thạnh và huyện Bình Chánh vẫn phải chờ triển khai giai đoạn tiếp theo. Dự án cải tạo kênh Tân Hóa-Lò Gốm cũng chưa có nhà máy xử lý nước thải nên phần lớn nước thải sinh hoạt từ các hộ dân dọc các kênh này đều đổ trực tiếp ra kênh gây ô nhiễm. “Chúng tôi là những hộ đầu tiên bàn giao mặt bằng để thực hiện dự án cải tạo kênh Tân Hóa-Lò Gốm. Khi kênh được cải tạo, chúng tôi vui mừng lắm, nhưng dù bờ kênh được xây đẹp thì nước dưới kênh vẫn đen ngòm, bốc mùi hôi nồng nặc, ảnh hưởng đến sức khỏe người dân sống ở hai bên bờ kênh”, ông Vũ Thế Nhường (ngụ quận 6, nhà sát bờ kênh) rầu rĩ.
Theo Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị TP Hồ Chí Minh, theo quy hoạch đã được UBND thành phố phê duyệt, ở 12 lưu vực thoát nước của thành phố sẽ có 12 nhà máy xử lý nước thải nhưng đến nay chỉ có ba nhà máy được xây xong và hoạt động chưa hết công suất, gồm: Bình Hưng (công suất 141.000m3/ngày), Bình Hưng Hòa (30.000m3/ngày) và Tham Lương-Bến Cát (15.000m3/ngày). Bên cạnh đó, còn có một số trạm xử lý nước thải phân tán trong khu dân cư.
Còn theo Sở Xây dựng thành phố, lượng nước thải đô thị phát sinh của thành phố chủ yếu từ hai nguồn là hoạt động sinh hoạt hằng ngày và sản xuất, kinh doanh, dịch vụ. Nguồn nước thải chưa được xử lý xả trực tiếp ra môi trường gây ô nhiễm nguồn nước mặt, ảnh hưởng đời sống sinh hoạt của người dân. Nếu không hoàn thiện hạ tầng thu gom, tách biệt các nguồn nước thải (nước mưa, nước thải sinh hoạt, nước thải công nghiệp) và không có giải pháp xử lý triệt để nước thải trước khi xả ra môi trường thì không thể giải quyết căn cơ tình trạng ô nhiễm sông, kênh, rạch trên địa bàn.
Phó Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường TP Hồ Chí Minh Nguyễn Thị Thanh Mỹ cho biết, mỗi ngày, toàn thành phố phát sinh gần 3 triệu m3 nước thải nhưng số nhà máy xử lý nước thải hiện có chỉ xử lý được hơn 12%, số còn lại đổ thẳng ra kênh, rạch.
TP Hồ Chí Minh phấn đấu đến năm 2025, khoảng 80% tổng lượng nước thải của thành phố (khoảng 2.580.000m3/ngày) sẽ được thu gom và xử lý đạt chuẩn trước khi thải ra môi trường. Để thực hiện được mục tiêu này, thành phố sẽ tập trung xây dựng nhà máy xử lý nước thải và dự án vệ sinh môi trường lưu vực Nhiêu Lộc-Thị Nghè (giai đoạn 2) hoàn thành vào năm 2024.
Bài toán nguồn vốn
Hiện, TP Hồ Chí Minh đang mời gọi đầu tư xây dựng các trạm, nhà máy xử lý nước thải nhằm thu gom và xử lý toàn bộ nước thải đô thị khu vực phía Đông Bắc thành phố. Cụ thể là dự án nhà máy xử lý nước thải Bắc Sài Gòn 1, công suất 170.000m3/ngày; trạm xử lý nước thải Bắc Sài Gòn 2, công suất 130.000m3/ngày; trạm xử lý nước thải rạch Suối Nhum, công suất 65.000m3/ngày.
Phó Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP Hồ Chí Minh Nguyễn Hoàng Anh Dũng cho rằng, chi phí đầu tư hệ thống thoát nước và xử lý nước thải khá lớn, việc xây dựng nhà máy xử lý nước thải sinh hoạt cần quỹ đất lớn nên công tác giải phóng mặt bằng gặp khó.
Theo Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị thành phố, giai đoạn 2021-2025, thành phố cần tổng nguồn vốn khoảng 41.000 tỷ đồng để hoàn thiện các nhà máy xử lý nước thải sinh hoạt đô thị. Nhưng số vốn này chủ yếu từ nguồn vay ODA và các nhà đầu tư tư nhân, chứ ngân sách cũng không có khả năng bố trí.
Đồng quan điểm, Giám đốc Sở Xây dựng TP Hồ Chí Minh Trần Hoàng Quân cho hay, chi phí đầu tư hệ thống thoát nước và xử lý nước thải khá lớn. Để tạo thêm nguồn kinh phí đầu tư cho lĩnh vực này, UBND thành phố Hồ Chí Minh đã ban hành giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải. Theo đó, người dân mua nước sinh hoạt phải đóng luôn cả tiền xử lý nước thải. Lộ trình thu giá dịch vụ thoát nước và xử lý nước thải tính trên giá nước cấp như sau: Năm 2023 là 20%, năm 2024 là 25% và năm 2025 là 30%.
Song song đó, thành phố đã và đang tích cực kêu gọi nguồn vốn ODA của Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA), Ngân hàng Thế giới (WB), Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB); đẩy mạnh việc xã hội hóa đầu tư các công trình thoát nước và xử lý nước thải, mời gọi đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP), để tạo thêm nguồn vốn. UBND thành phố cũng giao Sở Xây dựng tạo mọi điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư tham gia xây dựng nhà máy xử lý nước thải, góp phần xây dựng môi trường thành phố ngày càng xanh, sạch, đẹp.
Cùng với đó, thành phố mời gọi đầu tư sáu nhà máy xử lý nước thải, gồm: Tây Sài Gòn, Bắc Sài Gòn 1, Bắc Sài Gòn 2, Cầu Dừa, Tây Bắc và Suối Nhum, giai đoạn 2021-2025, hoàn thành giai đoạn 2026-2030. Hiện tại, thành phố đang đầu tư một số dự án, trong đó có việc hợp nhất các nhà máy: Tây Sài Gòn (công suất 150.000m3/ngày); Tân Hóa-Lò Gốm (300.000m3/ngày) và Bình Tân (180.000m3/ngày), dự kiến hoàn tất vào năm 2030. Khi đó, chất lượng nước khi thải ra đạt tiêu chuẩn A (các loài nhạy cảm với sự thay đổi môi trường nước có thể sống được). Cùng với đó, thành phố đang nâng cấp, mở rộng Nhà máy xử lý nước thải Bình Hưng, nâng công suất từ 141.000m3/ngày lên 469.000m3/ ngày; Nhà máy Nhiêu Lộc-Thị Nghè đạt công suất 480.000m3/ngày...
Để tăng tốc đầu tư các nhà máy xử lý nước thải sinh hoạt, đầu năm 2023, UBND thành phố Hồ Chí Minh đã chỉ đạo Sở Tài nguyên và Môi trường phối hợp các sở, ngành liên quan cùng UBND các quận, huyện và thành phố Thủ Đức rà soát quỹ đất, tổ chức cắm mốc tại các vị trí dự kiến xây dựng các nhà máy xử lý nước thải theo quy hoạch. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, theo dõi, đôn đốc việc xây dựng hệ thống xử lý nước thải của các khu dân cư, khu nhà ở, chung cư chưa xây dựng hệ thống xử lý nước thải.
(Còn nữa)
