Năm học 2026-2027 đánh dấu cột mốc đặc biệt khi lần đầu tiên cả nước thống nhất sử dụng chung một bộ sách giáo khoa. Phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Tiến Thanh, Chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng Giám đốc Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam chung quanh công tác chuẩn bị, lộ trình miễn phí sách giáo khoa và bài toán thu hẹp khoảng cách vùng miền trong giáo dục.
Phóng viên: Năm học 2026-2027 là năm đầu tiên cả nước sử dụng thống nhất một bộ sách giáo khoa. Xin ông cho biết Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã chuẩn bị như thế nào để bảo đảm mục tiêu "đúng-đủ-kịp thời", đồng thời vẫn giữ chất lượng và giảm áp lực chi phí cho người học?
Ông Nguyễn Tiến Thanh: Đây là năm học mà học sinh cả nước, từ hải đảo đến thành thị, cùng mở chung một bộ sách. Với chúng tôi, nhiệm vụ cốt lõi là cung ứng sách giáo khoa đúng, đủ, kịp thời, đồng thời bảo đảm chất lượng và giá cả hợp lý.
Quy trình đấu thầu và in ấn sách giáo khoa kéo dài tới 190 ngày, trong đó đấu thầu chiếm 100 ngày, in ấn chiếm 90 ngày. Ngay từ trước khi Bộ Giáo dục và Đào tạo chính thức chọn một bộ sách, chúng tôi đã chủ động xây dựng 3-4 kịch bản chuẩn bị.
Đến ngày 25/8, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã in và phát hành 225 triệu bản sách giáo khoa và hơn 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo, hoàn thành vượt kế hoạch đăng ký ban đầu của các địa phương. Từ nay đến khai giảng, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam sẽ phát hành bổ sung ra thị trường 10 triệu bản sách giáo khoa theo nhu cầu thực tiễn từ các nhà trường, địa phương.
Ngoài ra, ngày 26/8, Hội đồng thành viên Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã phê duyệt kế hoạch in bổ sung 8 triệu bản sách giáo khoa để bảo đảm an ninh, an toàn sách giáo khoa, khắc phục thiên tai, bão lũ và các tình huống thực tiễn phát sinh khác.
Một khó khăn lớn phát sinh là việc thay đổi địa giới hành chính năm ngoái đã ảnh hưởng tới hầu hết các đầu sách giáo khoa, kể cả môn Toán. Có 11 tên sách, chủ yếu thuộc môn Địa lý, Lịch sử, phải chỉnh sửa từ 31% đến 93% nội dung và biên soạn lại gần như toàn bộ, phải qua thẩm định nghiêm ngặt của Hội đồng thẩm định quốc gia trước khi phát hành.
Về giá cả, năm nay chúng tôi tối ưu hóa các khâu sản xuất để giảm giá bìa trung bình 13,6% so các năm trước - mức giảm lớn hơn nhiều so với 3% của năm ngoái, vốn từng được Chính phủ ghi nhận góp phần ổn định chỉ số CPI. Là doanh nghiệp nhà nước, chúng tôi xác định vừa phải bảo toàn, phát triển vốn, vừa phải chia sẻ gánh nặng chi phí với xã hội.
Phóng viên: Một nội dung được dư luận đặc biệt quan tâm là chủ trương miễn phí sách giáo khoa. Theo ông, để chính sách nhân văn này phát huy hiệu quả, cần chuẩn bị những điều kiện gì nhằm vừa bảo đảm tính khả thi, vừa bảo đảm công bằng giữa các địa phương và người học?
Ông Nguyễn Tiến Thanh: Ngày 3/7 vừa qua, Chính phủ ban hành Nghị định số 271 quy định miễn phí sách giáo khoa, thực hiện thống nhất toàn quốc từ năm học 2029-2030. Đây là chủ trương rất đúng đắn, được xã hội đồng tình, nhiều địa phương mong muốn triển khai ngay trong năm học này. Tuy nhiên, việc thực hiện sớm sẽ gặp không ít vướng mắc.
Thứ nhất, theo Nghị định, các địa phương phải phê duyệt dự báo nhu cầu sách giáo khoa để làm căn cứ lập dự toán trước ngày 30/10 của năm trước. Do Nghị định mới ban hành đầu tháng 7, các địa phương không thể kịp hoàn thiện quy trình cho năm học này.
Thứ hai, đến thời điểm cuối tháng 7, sách đã được phát hành tới hơn 90% học sinh. Nếu bây giờ mới tổ chức đấu thầu, mua sắm để cho mượn thì vừa gây lãng phí, vừa tạo ra sự thiếu công bằng giữa học sinh đã tự mua sách và học sinh được mượn sách miễn phí.
Cũng cần truyền thông rõ để người dân hiểu đúng bản chất chính sách: đây là hình thức Nhà nước mua sách đưa về thư viện nhà trường cho học sinh mượn và bảo quản, chứ không phải cấp phát để sở hữu. Chúng tôi cho rằng các địa phương nên chuẩn bị kỹ càng, phê duyệt dự báo nhu cầu đúng thời hạn, để triển khai đồng bộ, bài bản từ những năm học sau.
Phóng viên: Không chỉ bảo đảm đủ sách, Nhà xuất bản còn có nhiều giải pháp nhằm thu hẹp khoảng cách về điều kiện học tập giữa các vùng miền. Ông có thể chia sẻ rõ hơn những giải pháp đang được triển khai?
Ông Nguyễn Tiến Thanh: Trước hết, việc cả nước dùng chung một bộ sách giáo khoa duy nhất - thay vì mỗi trường tự chọn sách theo từng môn như trước đây - đã bảo đảm học sinh từ vùng sâu, vùng xa đến đô thị lớn đều tiếp cận cùng một nguồn học liệu, cùng điều kiện học tập. Bên cạnh đó, trong hơn hai năm qua, Nhà xuất bản đã trao tặng 3,7 triệu bản sách cho học sinh vùng khó khăn. Năm nay, ngoài hơn 200 triệu bản sách in phục vụ khoảng 19 triệu học sinh cả nước, chúng tôi còn dự phòng in thêm 13 triệu bản để kịp thời bổ sung cho các địa phương chịu ảnh hưởng thiên tai, bão lũ.
Chúng tôi cũng miễn phí toàn bộ phiên bản số hóa của sách giáo khoa trên nền tảng trực tuyến, giúp học sinh và giáo viên ở mọi vùng miền đều có thể tiếp cận. Trong hai tháng hè vừa qua, Nhà xuất bản đã trực tiếp tổ chức tập huấn cho đội ngũ tổng chủ biên, tác giả nhằm giúp giáo viên hiểu rõ triết lý biên soạn và tinh thần của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, qua đó nâng cao chất lượng giảng dạy đồng đều trên cả nước.
Phóng viên: Chuyển đổi số đang mở ra nhiều cơ hội cho giáo dục. Theo ông, để sách giáo khoa điện tử thật sự phát huy hiệu quả và trở thành công cụ hỗ trợ học tập lâu dài, cần tháo gỡ những điểm nghẽn nào về cơ chế, chính sách?
Ông Nguyễn Tiến Thanh: Hiện nay, chúng tôi mới dừng ở việc miễn phí tệp số hóa từ sách giấy trên nền tảng taphuan.nxbgd.vn, tức mức độ một. Để phát triển sách giáo khoa điện tử đúng nghĩa, có tính tương tác, có thể ứng dụng trí tuệ nhân tạo, chúng tôi đang vướng ba điểm nghẽn lớn.
Một là, khái niệm sách giáo khoa điện tử chưa được xác định rõ ràng: nếu bổ sung tính năng tương tác, bài tập, AI, sản phẩm rất dễ bị chuyển hóa thành học liệu điện tử hoặc mô hình dạy học trực tuyến, vượt ra ngoài phạm vi sách giáo khoa.
Hai là, thiếu định mức kinh tế-kỹ thuật. Là doanh nghiệp nhà nước phải bảo toàn, phát triển vốn, chúng tôi cần khung định mức cụ thể về chi phí biên tập, sản xuất nội dung số làm căn cứ đầu tư; nếu không, việc bỏ ra hàng trăm tỷ đồng đầu tư có nguy cơ thua lỗ mà không có hành lang pháp lý bảo vệ.
Ba là, quy định về thực nghiệm sách giáo khoa điện tử hiện yêu cầu tương tự sách giấy, trong khi điều kiện thiết bị số tại các trường học chưa đồng bộ, khiến việc thực nghiệm gần như bất khả thi.
Chúng tôi kiến nghị các cơ quan chức năng sớm ban hành nghị định, thông tư hướng dẫn cụ thể về khái niệm, tiêu chuẩn và định mức kinh tế-kỹ thuật cho sách giáo khoa điện tử, tạo hành lang pháp lý rõ ràng để doanh nghiệp yên tâm đầu tư, thực hiện vai trò dẫn dắt chuyển đổi số trong giáo dục.
Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn ông!
